Απόσπασμα | Rudolf Steiner: Η Θεμελιώδης Κοινωνική Απαίτηση της Εποχής μας (GA 186) | 3η διάλεξη, Dornach, 1 Δεκεμβρίου 1918.

“[…] Και φτάνω τώρα στο σημείο να σας εξηγήσω κάτι που σας παρακαλώ να δεχθείτε έχοντας πλήρη επίγνωση του εξής: όταν σήμερα λέγονται τέτοια πράγματα, λέγονται κάτω από την πίεση και την επιτακτική ανάγκη των γεγονότων της εποχής και, πραγματικά, δεν πρέπει να αντιμετωπίζονται χωρίς τη δέουσα σοβαρότητα.
Αυτό που σας λέω εδώ φυλάσσεται με τη μεγαλύτερη δυνατή μυστικότητα από τα κέντρα της Δύσης, στα οποία έχω αναφερθεί επανειλημμένα. Και στη Δύση θεωρείται αυτονόητο ότι οι άνθρωποι της Ανατολής δεν πρέπει να γνωρίζουν τίποτε για αυτά τα ζητήματα, τα οποία η ίδια η Δύση (όπως είπα προηγουμένως) κατέχει ως γνώση μέσω μεθόδων για τις οποίες ίσως μιλήσω αργότερα. Κατέχει αυτή τη γνώση με τέτοιον τρόπο ώστε, ακριβώς επειδή οι άλλοι δεν πρέπει να γνωρίζουν αυτά τα πράγματα (και μόνο με αυτόν τον τρόπο μπορεί να επιτευχθεί ο σκοπός), να επιδιώκει, με τη βοήθειά της, να θεμελιώσει την παγκόσμια κυριαρχία της.

Από αυτή την πέμπτη μετα-Ατλάντια εποχή και εξής, ορισμένες πολύ συγκεκριμένες δυνάμεις πρόκειται να αναδυθούν μέσα στην εξέλιξη της ανθρωπότητας. Η ανθρωπότητα εξελίσσεται διαρκώς. Δεν μπορεί κανείς, περιοριζόμενος στη σύντομη χρονική περίοδο που εξετάζουν η ανθρωπολογία και η ιστορία της εξωτερικής υλιστικής επιστήμης, να σχηματίσει κρίση για τις δυνάμεις που αναδύονται μέσα στην εξέλιξη της ανθρωπότητας.
Διότι, μέσα σε αυτή τη σύντομη χρονική περίοδο που μπορεί να εποπτεύσει η εξωτερική επιστήμη από ανθρωπολογική ή ιστορική άποψη, στην πραγματικότητα έχουν αλλάξει ελάχιστα πράγματα. Με τα μέσα αυτής της επιστήμης δεν μπορεί κανείς να γνωρίσει, για παράδειγμα, πόσο διαφορετικές ήταν οι συνθήκες ήδη κατά τη δεύτερη πολιτισμική περίοδο, πόσο μάλλον κατά την πρώτη ή σε ακόμη παλαιότερες εποχές. Αυτό μπορεί να γίνει γνωστό μόνο μέσω της πνευματικής επιστήμης. Και μόνο μέσω της πνευματικής επιστήμης μπορεί κανείς να υποδείξει εκείνες τις δυνάμεις που, στο μέλλον, θα αναπτυχθούν με έναν εντελώς στοιχειακό τρόπο μέσα από την ίδια την ανθρώπινη φύση. Το γεγονός ότι τέτοιες δυνάμεις (δυνάμεις που θα μεταμορφώσουν τη ζωή πάνω στη Γη) πρόκειται να αναπτυχθούν μέσα από τον ίδιο τον άνθρωπο είναι γνωστό σε εκείνα τα μυστικά κέντρα. Και αυτή ακριβώς είναι η γνώση που θέλουν να αποκρύψουν από την Ανατολή και να διατηρήσουν για τον εαυτό τους. Γνωρίζουν επίσης ότι αυτές οι ικανότητες, τις οποίες σήμερα ο άνθρωπος διαθέτει μόλις στα πρώτα τους σκιρτήματα, θα είναι τριπλής φύσεως. Θα αναπτυχθούν μέσα από την ανθρώπινη φύση, όπως ακριβώς αναπτύχθηκαν και άλλες ικανότητες κατά την πορεία της ανθρώπινης εξέλιξης.

Πρέπει τώρα να σας καταστήσω κατανοητή αυτή την τριπλή ικανότητα (για την οποία μιλά κάθε γνώστης μέσα σε αυτούς τους μυστικούς κύκλους και η οποία πρόκειται να αναπτυχθεί στην ανθρώπινη φύση) με τον ακόλουθο τρόπο. Πρώτα απ’ όλα, υπάρχουν οι ικανότητες που συνδέονται με τον λεγόμενο υλικό αποκρυφισμό (materieller Okkultismus). Μέσω αυτής της ικανότητας (και αυτό ακριβώς αποτελεί το ιδεώδες των βρετανικών μυστικών εταιρειών) ορισμένες κοινωνικές μορφές, πάνω στις οποίες στηρίζεται σήμερα η εκβιομηχάνιση, πρόκειται να θεμελιωθούν πάνω σε μια εντελώς διαφορετική βάση.
Κάθε γνώστης μέσα σε αυτούς τους μυστικούς κύκλους γνωρίζει ότι, μέσω ορισμένων ικανοτήτων που σήμερα βρίσκονται ακόμη σε λανθάνουσα κατάσταση μέσα στον άνθρωπο, αλλά ήδη αναπτύσσονται, θα καταστεί δυνατό, με τη βοήθεια του νόμου των συντονιζόμενων ταλαντώσεων, να τίθενται σε κίνηση, σε μεγάλη κλίμακα, μηχανές, μηχανικές διατάξεις και άλλα παρόμοια μέσα. Μια μικρή νύξη γι’ αυτό μπορείτε να βρείτε σε όσα συνέδεσα, στα Μυστηριακά Δράματά, με το πρόσωπο του Στράντερ.

Όλα αυτά βρίσκονται σήμερα σε διαδικασία ανάπτυξης. Στους μυστικούς εκείνους κύκλους, όσα αφορούν τον υλικό αποκρυφισμό φυλάσσονται ως μυστικό. Υπάρχουν κινητήρες οι οποίοι, όταν είναι γνωστή η αντίστοιχη καμπύλη ταλάντωσης, μπορούν να τεθούν σε κίνηση και σε λειτουργία με ελάχιστη ανθρώπινη παρέμβαση. Με αυτόν τον τρόπο θα καταστεί δυνατό πολλά από όσα σήμερα απαιτούν ανθρώπινη δύναμη να αντικατασταθούν από καθαρά μηχανικές δυνάμεις.
Σήμερα ζουν πάνω στη Γη ένα δισεκατομμύριο τετρακόσια εκατομμύρια άνθρωποι. Ωστόσο, η εργασία που επιτελείται δεν προέρχεται μόνο από αυτά τα ένα δισεκατομμύριο τετρακόσια εκατομμύρια (το έχω εξηγήσει αυτό παλαιότερα εδώ), αλλά εκτελείται ήδη τόσο μεγάλο έργο με καθαρά μηχανικά μέσα, ώστε θα μπορούσε κανείς να πει ότι η Γη κατοικείται σήμερα, στην πραγματικότητα, από δύο δισεκατομμύρια ανθρώπους· οι υπόλοιποι είναι, τρόπον τινά, μηχανές. Δηλαδή, εάν η εργασία που σήμερα εκτελείται από τις μηχανές έπρεπε να εκτελεστεί από ανθρώπους χωρίς τη βοήθεια μηχανών, θα έπρεπε να ζουν πάνω στη Γη εξακόσια εκατομμύρια περισσότεροι άνθρωποι.

Όταν όμως αυτό που αποκαλώ τώρα ενώπιόν σας μηχανικό αποκρυφισμό (mechanischer Okkultismus) εισέλθει στο πεδίο της πρακτικής εφαρμογής (κάτι που αποτελεί ιδεώδες εκείνων των μυστικών κέντρων), τότε θα καταστεί δυνατό να επιτελείται μηχανικά όχι μόνο εργασία αντίστοιχη με εκείνη πεντακοσίων ή εξακοσίων εκατομμυρίων ανθρώπων, αλλά εργασία αντίστοιχη με εκείνη ενός δισεκατομμυρίου ή και περισσότερων ανθρώπων.
Με αυτόν τον τρόπο θα καταστεί δυνατό, στις περιοχές των αγγλόφωνων λαών, να γίνει περιττό το εννέα δέκατα της ανθρώπινης εργασίας. Ο μηχανικός αποκρυφισμός, όμως, δεν θα καταστήσει δυνατό μόνο να απαλλαγεί κανείς από τα εννέα δέκατα της εργασίας που σήμερα εξακολουθεί να εκτελείται από ανθρώπινα χέρια, αλλά θα καταστήσει επίσης δυνατή την παράλυση κάθε εξεγερτικής κίνησης των δυσαρεστημένων ανθρώπινων μαζών εκείνης της εποχής.

Η ικανότητα να τίθενται κινητήρες σε κίνηση σύμφωνα με τον νόμο των αλληλοσυντονιζόμενων ταλαντώσεων θα αναπτυχθεί σε ιδιαίτερα μεγάλο βαθμό μέσα στον αγγλόφωνο πληθυσμό. Αυτό είναι γνωστό σε εκείνους τους μυστικούς κύκλους. Και σε αυτή ακριβώς την ικανότητα υπολογίζουν ως τον παράγοντα που, κατά τη διάρκεια ακόμη της πέμπτης μετα-Ατλάντιας εποχής, θα τους εξασφαλίσει την υπεροχή έναντι του υπόλοιπου πληθυσμού της Γης.”

---

Μια δεύτερη ανάγνωση

Το απόσπασμα αυτό αποκτά ιδιαίτερο ενδιαφέρον αν διαβαστεί όχι μόνο μέσα στο ιστορικό πλαίσιο του 1918, αλλά και από τη σκοπιά του 2026. Ο Rudolf Steiner μιλά σε μια εποχή κατά την οποία η βιομηχανική μηχανοποίηση είχε ήδη μεταμορφώσει βαθιά την παραγωγή, αλλά ο ηλεκτρονικός υπολογιστής, η ρομποτική, το Διαδίκτυο και, πολύ περισσότερο, η Τεχνητή Νοημοσύνη βρίσκονταν ακόμη έξω από τον ορίζοντα της τεχνολογικής πραγματικότητας. Κι όμως, στο κέντρο της σκέψης του τοποθετεί μια εξέλιξη που σήμερα μας είναι εξαιρετικά οικεία: ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της ανθρώπινης εργασίας θα μεταφέρεται στις μηχανές.
Αυτό είναι ίσως το πρώτο στοιχείο που κάνει το συγκεκριμένο απόσπασμα τόσο αξιοπρόσεκτο. Ο Steiner δεν βλέπει τη μηχανή απλώς ως εργαλείο που αυξάνει τη σωματική δύναμη του ανθρώπου. Διαβλέπει μια διαδικασία κατά την οποία η τεχνολογία θα αναλαμβάνει λειτουργίες που μέχρι τότε απαιτούσαν ανθρώπινη εργασία, μεταβάλλοντας όχι μόνο την παραγωγή αλλά και την ίδια τη δομή της κοινωνίας.

Εκατόν οκτώ χρόνια αργότερα, η διαδικασία αυτή έχει προχωρήσει πολύ πέρα από την αντικατάσταση της μυϊκής εργασίας. Οι μηχανές κατασκευάζουν, μεταφέρουν, ταξινομούν, υπολογίζουν και ελέγχουν. Τα αυτοματοποιημένα συστήματα διαχειρίζονται ολόκληρες παραγωγικές διαδικασίες. Και με την ανάπτυξη της Τεχνητής Νοημοσύνης, η αυτοματοποίηση έχει περάσει σε μια νέα περιοχή: σε εργασίες που μέχρι πρόσφατα θεωρούσαμε κατεξοχήν νοητικές. Συστήματα ΤΝ μπορούν πλέον να επεξεργάζονται και να παράγουν κείμενο, εικόνα, ήχο και κώδικα, να αναλύουν τεράστιους όγκους δεδομένων και να υποστηρίζουν δραστηριότητες που άλλοτε απαιτούσαν αποκλειστικά ανθρώπινη γνωστική εργασία.
Υπό αυτή την έννοια, η εικόνα του Steiner για τη σταδιακή μεταφορά της ανθρώπινης εργασίας στις μηχανές αποκτά σήμερα μια νέα διάσταση. Το 1918 το ερώτημα αφορούσε κυρίως τη σχέση ανθρώπου και μηχανικής δύναμης. Το 2026 αφορά πλέον και τη σχέση ανθρώπου και τεχνητής νοημοσύνης.
Χρειάζεται, ωστόσο, μια σημαντική διάκριση. Ο «μηχανικός αποκρυφισμός» (mechanischer Okkultismus) και ο «νόμος του αμοιβαίου συντονισμού των ταλαντώσεων» που περιγράφει ο Steiner δεν μπορούν απλώς να ταυτιστούν με τη σύγχρονη Τεχνητή Νοημοσύνη, τη ρομποτική ή κάποια γνωστή σημερινή τεχνολογία. Το ίδιο το απόσπασμα δεν δικαιολογεί έναν τέτοιο ισχυρισμό. Αυτό που παρουσιάζει εντυπωσιακή συγγένεια με τη σημερινή πραγματικότητα είναι η κατεύθυνση της εξέλιξης που περιγράφει: η ολοένα μεγαλύτερη αποδέσμευση της παραγωγικής διαδικασίας από την άμεση ανθρώπινη εργασία και η συγκέντρωση τεράστιας τεχνικής ισχύος σε συστήματα που μπορούν να λειτουργούν με ολοένα μικρότερη ανθρώπινη παρέμβαση.

Αλλά ο Steiner προχωρεί ακόμη περισσότερο. Δεν αντιμετωπίζει αυτή την εξέλιξη ως ουδέτερο τεχνολογικό γεγονός. Τη συνδέει με το ζήτημα της ισχύος. Το κρίσιμο ερώτημα δεν είναι μόνο τι θα μπορούν να κάνουν οι μηχανές, αλλά ποιος θα κατέχει τη γνώση, τα μέσα και τις υποδομές που τις θέτουν σε λειτουργία. Στο δικό του ιστορικό και πνευματοεπιστημονικό πλαίσιο, ο Steiner εκφράζει αυτή την ανησυχία με όρους «μυστικών κέντρων», Δύσης και παγκόσμιας κυριαρχίας. Δεν χρειάζεται να μεταφέρουμε αυτούσιο αυτό το γεωπολιτικό σχήμα στο σήμερα για να αντιληφθούμε την επικαιρότητα του βαθύτερου ερωτήματος.
Στον 21ο αιώνα, η τεχνολογική ισχύς πράγματι συγκεντρώνεται σε σημαντικό βαθμό εκεί όπου βρίσκονται η υπολογιστική ισχύς, τα δεδομένα, οι αλγόριθμοι, τα δίκτυα, τα προηγμένα μοντέλα Τεχνητής Νοημοσύνης και το κεφάλαιο που απαιτείται για την ανάπτυξή τους. Η δυνατότητα μιας κοινωνίας να συμμετέχει στη νέα τεχνολογική πραγματικότητα δεν εξαρτάται πλέον μόνο από το ανθρώπινο δυναμικό της, αλλά και από το κατά πόσο διαθέτει πρόσβαση σε αυτές τις υποδομές.

Εδώ ίσως βρίσκεται και το πιο σύγχρονο στοιχείο της προειδοποίησης του Steiner. Η απελευθέρωση του ανθρώπου από την εργασία δεν σημαίνει αυτομάτως και απελευθέρωση του ανθρώπου. Μπορεί να αποτελέσει τεράστια κοινωνική κατάκτηση, εφόσον η τεχνολογία απαλλάξει τον άνθρωπο από μηχανικές, εξαντλητικές και επαναλαμβανόμενες δραστηριότητες και του επιτρέψει να στραφεί περισσότερο προς τη δημιουργικότητα, τη γνώση, την κοινωνική ζωή και την εσωτερική του ανάπτυξη. Μπορεί όμως να δημιουργήσει νέες μορφές εξάρτησης, εάν η τεχνολογική ισχύς συγκεντρωθεί σε λίγα χέρια και μεγάλα τμήματα της κοινωνίας χάσουν όχι μόνο την εργασία τους αλλά και τη δυνατότητα ουσιαστικής συμμετοχής στη διαμόρφωση του κόσμου στον οποίο ζουν.

Γι’ αυτό και το απόσπασμα του 1918 δεν είναι ενδιαφέρον μόνο ως μια εντυπωσιακή ιστορική πρόβλεψη. Θέτει ένα ερώτημα που γίνεται ίσως ακόμη πιο επιτακτικό στην εποχή της Τεχνητής Νοημοσύνης: τι θα κάνει ο άνθρωπος με την ελευθερία που του προσφέρει η μηχανή;
Εάν ένα ολοένα μεγαλύτερο μέρος της αναγκαίας εργασίας μπορεί πράγματι να περάσει στις μηχανές, τότε το επόμενο βήμα δεν είναι απλώς τεχνολογικό. Είναι βαθιά ανθρώπινο. Πρέπει να επαναπροσδιορίσουμε τι θεωρούμε εργασία, δημιουργία, κοινωνική προσφορά και, τελικά, ανθρώπινη δραστηριότητα. Και εδώ η σκέψη του Steiner αποκτά μια ιδιαίτερη επικαιρότητα: η τεχνολογική εξέλιξη δεν μπορεί να αποσυνδεθεί από την εξέλιξη του ίδιου του ανθρώπου.
Ίσως, λοιπόν, το ουσιαστικό ερώτημα που μας αφήνει αυτό το κείμενο, περισσότερο από έναν αιώνα μετά, δεν είναι αν ο Steiner «προέβλεψε» τις σημερινές μηχανές. Είναι αν εμείς είμαστε έτοιμοι για τον κόσμο που δημιουργούν.

Μετάφραση – Απόδοση για το blog Element © Gerry Katramados