Rudolf Steiner: The Karma of Untruthfulness (GA 173) Διάλεξη IV, 11 Δεκεμβρίου 1916

Πρόκειται για πραγματικές δυνάμεις που βρίσκονται σε δράση. Είναι αλήθεια ότι οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τίποτε γι’ αυτές τις πραγματικές δυνάμεις, όμως πάντοτε υπήρχαν ορισμένα άτομα που μπορούσαν να μάθουν κάτι σχετικά με αυτές.
Δύο πράγματα είναι δυνατά. Είτε οι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τίποτε γι’ αυτές τις πραγματικές δυνάμεις. Σε τέτοιες περιπτώσεις μπορεί εύκολα, εξαιτίας αυτής της άγνοιας και χωρίς να μπορούν, με τη συνηθισμένη έννοια, να κάνουν πολλά για να το αποτρέψουν, να μετατραπούν σε ασυνείδητα εργαλεία, επιτρέποντας να χρησιμοποιηθούν από άλλους, οι οποίοι με τη σειρά τους παρασύρονται, λίγο ή πολύ, από το ίδιο το ρεύμα και των οποίων η δράση αποτελεί ένα είδος συνδυασμού ανάμεσα στα κανονικά ρεύματα και στον δικό τους εγωισμό, στη δική τους φιλοδοξία. Οι άνθρωποι αυτοί είναι σε θέση, μέσω της υποβολής, να επηρεάζουν εκείνους που δεν αντιλαμβάνονται τι πραγματικά συμβαίνει.
Ή μπορεί να συμβεί το αντίθετο (κάτι που υπήρξε τόσο σημαντικό και καθοριστικό για την ευρωπαϊκή ζωή κατά τις τελευταίες δεκαετίες): να υπάρχουν άτομα τα οποία, με τον έναν ή τον άλλο τρόπο, μαθαίνουν μέσω των μυστικών αδελφοτήτων για τις πνευματικές δυνάμεις που υπάρχουν και χρησιμοποιούν συνειδητά αυτή τη γνώση για άλλους σκοπούς. Ίσως μάλιστα ο σκοπός τους να μην είναι τέτοιος ώστε να αξίζει μια ηθικά καταδικαστική κρίση. Ωστόσο, είναι σαν να παίζει κανείς με τη φωτιά όταν άνθρωποι που δεν γνωρίζουν πώς πρέπει να χειρίζονται τις πνευματικές ωθήσεις επιχειρούν να κατευθύνουν αυτές τις ωθήσεις προς μια συγκεκριμένη κατεύθυνση.
Μια τέτοια κατάσταση δημιουργήθηκε κατά το δεύτερο μισό του 19ου αιώνα, όταν στην Κεντρική Ευρώπη συγκροτήθηκαν διάφορες, περισσότερο ή λιγότερο μυστικές αδελφότητες, οι οποίες βρίσκονταν υπό ισχυρή επιρροή από την ευρωπαϊκή περιφέρεια. Οι αδελφότητες αυτές εργάζονταν σε μεγάλο βαθμό με αποκρυφιστικά μέσα. Μία από αυτές ήταν η «Omladina», η οποία κατόρθωσε πολλά μέσω των ωθήσεων που ζούσαν μέσα της.

---

Μια δεύτερη ανάγνωση
Στο συγκεκριμένο απόσπασμα από το The Karma of Untruthfulness, ο Rudolf Steiner οργανώνει τη σκέψη του γύρω από δύο δυνατότητες. Και οι δύο ξεκινούν από την παραδοχή ότι μέσα στην ιστορική και κοινωνική ζωή δρουν δυνάμεις και ρεύματα που δεν γίνονται πάντοτε αντιληπτά από όσους συμμετέχουν σε αυτά. Η κρίσιμη διαφορά είναι αν ο άνθρωπος τα αγνοεί ή αν αποκτά γνώση τους και επιχειρεί να τα χρησιμοποιήσει.
Η πρώτη είναι η άγνοια. Ο άνθρωπος μπορεί να πιστεύει ότι σκέφτεται και αποφασίζει εντελώς αυτόνομα, ενώ στην πραγματικότητα οι κρίσεις, οι φόβοι, οι επιθυμίες και οι αντιδράσεις του επηρεάζονται από ευρύτερα ρεύματα που δεν αναγνωρίζει. Έτσι μπορεί, κατά τον Steiner, να μετατραπεί σε «ασυνείδητο εργαλείο» άλλων δυνάμεων ή ανθρώπων. Η ανελευθερία εδώ δεν εμφανίζεται ως εξωτερικός καταναγκασμός, αλλά ως αδυναμία να αντιληφθούμε τι συμμετέχει πραγματικά στη διαμόρφωση της δικής μας βούλησης. Η δεύτερη δυνατότητα είναι η γνώση χωρίς την αντίστοιχη ηθική ευθύνη. Κάποιοι άνθρωποι μπορεί να αποκτήσουν γνώση αυτών των δυνάμεων και του τρόπου με τον οποίο μπορούν να επηρεάζονται συλλογικές παρορμήσεις, και να χρησιμοποιήσουν αυτή τη γνώση για συγκεκριμένους σκοπούς. Εδώ βρίσκεται για τον Steiner ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Δεν καταδικάζει κατ’ ανάγκην τον ίδιο τον σκοπό· προειδοποιεί για τη χρήση πνευματικών δυνάμεων χωρίς την αναγκαία κατανόηση και ηθική ωριμότητα. Γι’ αυτό μιλά για «παιχνίδι με τη φωτιά».
Οι δύο δυνατότητες, επομένως, περιγράφουν δύο διαφορετικούς κινδύνους: από τη μία, να γίνουμε ασυνείδητα εργαλεία δυνάμεων που δεν αναγνωρίζουμε· από την άλλη, να αποκτήσουμε γνώση αυτών των δυνάμεων και να τη μετατρέψουμε σε μέσο χειραγώγησης. Ανάμεσά τους διακρίνεται μια τρίτη, ουσιαστική απαίτηση: η γνώση να συνοδεύεται από αυτογνωσία και ηθική ευθύνη.

Περισσότερο από έναν αιώνα αργότερα, ο μηχανισμός που περιγράφει ο Steiner μπορεί να αναγνωριστεί και σε εντελώς σύγχρονες μορφές επιρροής: στην πολιτική προπαγάνδα, στην ψυχολογία των μαζών, στη διαφήμιση, στη συναισθηματική πόλωση και σήμερα στην αλγοριθμική διαμόρφωση της προσοχής και στην εξατομικευμένη στόχευση περιεχομένου.
Το κεντρικό ερώτημα παραμένει ουσιαστικά το ίδιο: τι συμβαίνει όταν κάποιοι γνωρίζουν περισσότερα για τους μηχανισμούς που επηρεάζουν την ανθρώπινη συμπεριφορά από όσα γνωρίζει ο ίδιος ο άνθρωπος που επηρεάζεται;
Η βαθύτερη προειδοποίηση του Steiner αφορά, επομένως, την ίδια την ανθρώπινη ελευθερία. Η άγνοια μπορεί να μας καταστήσει εργαλεία δυνάμεων που δεν αναγνωρίζουμε, ενώ η γνώση χωρίς ηθική ευθύνη μπορεί να μας καταστήσει χειριστές τους. Το ζητούμενο βρίσκεται ανάμεσα στα δύο: περισσότερη συνείδηση, μεγαλύτερη διάκριση και μια γνώση που δεν αποχωρίζεται ποτέ από την ευθύνη.