Γράφουν οι Jasmin Peschke & Lea Sprügel | Agricultural section

Με δεδομένη την παγκόσμια και κλιματική κατάσταση, το ζήτημα μιας βιώσιμης διατροφής γίνεται ολοένα και πιο επιτακτικό. Στο πλαίσιο αυτό, η παραγωγή ζωικών προϊόντων δέχεται έντονη κριτική για τον αντίκτυπό της στο κλίμα. Τα προϊόντα κυτταρικής καλλιέργειας, που παράγονται in vitro σε εργαστήριο από ζωικά κύτταρα, παρουσιάζονται όλο και πιο συχνά ως πιθανές βιώσιμες εναλλακτικές. Αλλά είναι πραγματικά πιο κλιματικά ουδέτερες; Και μήπως αυτή η βιοτεχνολογική διαδικασία στη πραγματικότητα αποσπά την προσοχή μας από τα πραγματικά προβλήματα;

---

Μια οικολογική εναλλακτική;
Η κτηνοτροφία, ιδιαίτερα των μηρυκαστικών όπως τα βοοειδή, έχει δεχθεί σφοδρή κριτική. Επικαλούνται τον κακό οικολογικό απολογισμό που οφείλεται στην υψηλή κατανάλωση νερού και ζωοτροφών. Στο στόχαστρο βρίσκονται επίσης οι εκπομπές μεθανίου – οι οποίες διαφέρουν ανάλογα με τη διατροφή – καθώς και το ζήτημα της ευζωίας των ζώων στη βιομηχανική εκτροφή. Απέναντι σε αυτά, τα προϊόντα κυτταρικής καλλιέργειας προβάλλονται ως βιώσιμη εναλλακτική. Αυτή η «κυτταρική καλλιέργεια» παράγει ζωικά προϊόντα σε βιοαντιδραστήρες. Η παραγωγή τους δεν απαιτεί φάρμα, αλλά ειδικά βλαστοκύτταρα ιστών, τα οποία λαμβάνονται από ζωντανά ζώα και καλλιεργούνται σε κατάλληλα θρεπτικά υλικά. Αυτά τα θρεπτικά υλικά είναι πολύπλοκα βιομηχανικά μείγματα από λίπη, πρωτεΐνες, ορμόνες, βιταμίνες, μόρια σηματοδότησης και αυξητικούς παράγοντες. Συχνά προέρχονται από ομφάλιο αίμα εμβρύων βοοειδών. Επειδή η διαδικασία αυτή είναι αμφιλεγόμενη, πλέον οι παράγοντες αυτοί παράγονται από γενετικά τροποποιημένους μικροοργανισμούς, αλλά και από φύκη ή φυτά.
Έτσι, από απομονωμένα ζωικά κύτταρα αναπτύσσεται σταδιακά το κρέας. Σήμερα, περισσότερες από εκατό εταιρείες σε όλο τον κόσμο διεξάγουν έρευνες για το κρέας εργαστηρίου. Το πρώτο «κοτόπουλο εργαστηρίου» βρίσκεται ήδη στην αγορά της Σιγκαπούρης και εγκρίθηκε επίσης στις ΗΠΑ το 2023. Εκτός από κρέας, άλλα ζωικά προϊόντα, όπως γάλα ή ψάρι, παράγονται πλέον σε εργαστήριο. «Βιώσιμα, φιλικά προς τους πόρους, υπέρ της ευζωίας των ζώων, ασφαλή» – με τέτοιες υποσχέσεις διαφημίζονται αυτά τα προϊόντα.

Σύγκριση των επιπτώσεων στο κλίμα
Επειδή το μεθάνιο είναι πολύ πιο επιβλαβές για το κλίμα από το CO₂, η μείωσή του παρουσιάζεται ως ένα από τα βασικά πλεονεκτήματα του κρέατος εργαστηρίου σε σχέση με την παραδοσιακή εκτροφή. Μια μελέτη ανασκόπησης των Chriki κ.ά. (2022), που διερεύνησε εάν το κρέας εργαστηρίου αποτελεί πραγματική εναλλακτική στη σφαγή ζώων, δείχνει ωστόσο ότι το επιχείρημα αυτό δεν έχει μελετηθεί επαρκώς. Το κρέας από κυτταρικές καλλιέργειες μπορεί, βραχυπρόθεσμα, να έχει μικρότερη επίπτωση στην υπερθέρμανση του πλανήτη, καθώς δεν παράγει μεθάνιο. Μακροπρόθεσμα όμως, ίσως αποδειχθεί πιο επιβλαβές, επειδή το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται στη διαδικασία παραμένει περισσότερο στην ατμόσφαιρα. Συνολικά, η παραγωγή κρέατος εργαστηρίου γίνεται ακόμη σε πολύ μικρές ποσότητες για να υπάρχουν αξιόπιστα και συγκρίσιμα δεδομένα. Για παράδειγμα, το πρώτο μπιφτέκι μοσχαριού εργαστηρίου κόστισε 250.000 ευρώ – ποσό ασύγκριτο με ένα παραδοσιακό μπιφτέκι. Το οικολογικό αποτύπωμα του κρέατος εργαστηρίου παραμένει αδιαφανές, ιδίως όταν ληφθεί υπόψη η βιομηχανική παραγωγή των θρεπτικών υλικών.
Τα προϊόντα κυτταρικής καλλιέργειας δεν φαίνεται να είναι πιο οικονομικά σε πόρους όσον αφορά την κατανάλωση νερού. Για την παραγωγή 1 κιλού μοσχαρίσιου κρέατος χρειάζονται περίπου 550 λίτρα νερού, έναντι 521 λίτρων για 1 κιλό κρέατος εργαστηρίου. Το υδατικό αποτύπωμα είναι λοιπόν παρόμοιο. Επιπλέον, η παραγωγή κρέατος εργαστηρίου απαιτεί πολλή ενέργεια, για την οποία ωστόσο δεν υπάρχουν ακόμη συγκρίσιμα στοιχεία. Σε ό,τι αφορά τις ανάγκες σε γη, είναι προφανές ότι το κρέας εργαστηρίου χρειάζεται λιγότερη. Η ανασκόπηση επισημαίνει όμως ότι η σημασία της κτηνοτροφίας για το περιβάλλον, τη διατήρηση του τοπίου και τη γονιμότητα του εδάφους πρέπει επίσης να συνυπολογιστεί. Επίσης, πρέπει να εξεταστεί κριτικά το επιχείρημα ότι το κρέας εργαστηρίου είναι πιο φιλικό προς τα ζώα, καθώς τίθεται το ερώτημα για την εκτροφή των ζώων-δωρητών βλαστοκυττάρων.

---

Η βιοδυναμική γεωργία: οι ενάρετοι κύκλοι
Στη βιοδυναμική γεωργία, το ζώο – και ιδιαίτερα η αγελάδα – αποτελεί κεντρικό στοιχείο της φάρμας. Τρέφεται με ζωοτροφές και παρέχει όχι μόνο πολύτιμα τρόφιμα, αλλά και υψηλής ποιότητας λίπασμα, που αποτελεί τη βάση για τη γονιμότητα του εδάφους και απλώνεται υπό μορφή κομπόστ κοπριάς. Η εκτροφή συνδέεται με το έδαφος. Ο αριθμός των ζώων προσαρμόζεται στην επιφάνεια της γης και όχι στο μέγεθος του στάβλου. Εκτρέφονται τόσα ζώα όσα μπορεί να θρέψει η φάρμα με τις δικές της ζωοτροφές. Οι εισαγωγές τροφών για ζώα εκμηδενίζονται. Ταυτόχρονα, η παραγόμενη κοπριά περιορίζεται σε ποσότητα που μπορεί το έδαφος να απορροφήσει και να μετασχηματίσει. Μέσα σε αυτόν τον κύκλο, όλα ανακυκλώνονται με τον καλύτερο τρόπο. Η ευζωία των ζώων και η υγεία του εδάφους έχουν προτεραιότητα. Όλα αυτά έχουν θετική επίδραση στην ποιότητα των τροφίμων. Η ποιότητα αυτή αντανακλά την εκτροφή και την υγεία των ζώων, αλλά και τη διατροφή, την καλλιέργεια των φυτών και τη φάρμα ως σύνολο, μαζί με τους ανθρώπους.
Τέτοια προϊόντα θρέφουν και διεγείρουν τις αισθήσεις, ενώ ένα τρόφιμο εργαστηρίου είναι χωρίς ιστορία. Καλλιεργείται σε περιβάλλον χωρίς εξωτερικά ερεθίσματα και τα συστατικά του είναι πάντα σταθερά. Τρώγοντας με προσοχή και εκπαιδεύοντας τις αισθήσεις μας, μπορούμε να αντιληφθούμε τις διαφορετικές επιδράσεις των τροφών. Σύμφωνα με μελέτες, η γεύση ενός προϊόντος εργαστηρίου θα ήταν παρόμοια με εκείνη ενός μέσου φυσικού προϊόντος· αλλά ποια είναι η πραγματική του επίδραση πάνω μας, πέρα από τη γεύση;

Τι θέλουμε;
Τα προϊόντα που παράγονται in vitro δημιουργούνται σε απολύτως ελεγχόμενο περιβάλλον και επομένως προβάλλονται ως «ασφαλή», δηλαδή χωρίς επιμολύνσεις και παθογόνους παράγοντες. Προστίθενται μόνο γνωστά θρεπτικά συστατικά. Οπότε, η ποικιλία της βιοποικιλότητας και οι αναρίθμητες συνθέσεις ουσιών που υπάρχουν στη φύση απουσιάζουν. Αντ’ αυτών, έχουμε προϊόντα αποτελούμενα από απομονωμένες ουσίες. Αυτός ο τρόπος παραγωγής τροφίμων βασίζεται στην παραδοχή ότι τα τρόφιμα περιέχουν μόνο θρεπτικά συστατικά και ότι μόνο αυτά μας τρέφουν. Αν προεκτείναμε αυτήν την υπόθεση στο μέλλον, θα μπορούσαμε να φανταστούμε μια διατροφή που θα αποτελείται από μια συνθετική πολτώδη ουσία, διαμορφωμένη στο επιθυμητό σχήμα με τη βοήθεια 3D εκτυπωτή. Αλλά είναι πράγματι αυτό που θέλουμε; Θέλουμε να παραιτηθούμε από την ποικιλία χρωμάτων, σχημάτων και αρωμάτων των πραγματικών τροφίμων, που έχουν τη δική τους βιογραφία και χαρακτήρα;
Αν δεν περιορίσουμε τα τρόφιμα αποκλειστικά στα συστατικά τους, αλλά τα δούμε συνολικά, με την πιθανή ικανότητά τους να μας διεγείρουν, τότε γίνεται φανερό ότι απαιτείται ένα ζωντανό περιβάλλον για να παραχθούν υγιεινά τρόφιμα. Στη βιολογική και βιοδυναμική γεωργία, η σχέση ανάμεσα στη φύση, το ζώο και τον άνθρωπο καλλιεργείται. Οι άνθρωποι είναι οι συνειδητοί διαμορφωτές της: για παράδειγμα, με το να επιλέγουν τα τρόφιμά τους. Αν αγοράζουμε κρέας από ζώα εντατικής εκτροφής, λέμε «ναι» σε αυτήν τη μορφή εκτροφής. Αντίστοιχα, λέμε «ναι» στην αποξένωση του ζωντανού όταν στηρίζουμε το κρέας εργαστηρίου.
Επομένως, το ερώτημα εάν τα τρόφιμά μας θα προέρχονται στο μέλλον από εργαστήρια δεν είναι μόνο ζήτημα παραγωγής, αλλά και της θεμελιώδους στάσης μας απέναντι στη φύση, τα φυτά και τα ζώα – και απέναντι στον ίδιο μας τον εαυτό. Θέλουμε να απομακρυνθούμε ολοένα και περισσότερο ή θεωρούμε ότι αποτελούμε μέρος ενός όλου, με το οποίο είμαστε δεμένοι και με το οποίο θέλουμε να παραμείνουμε συνδεδεμένοι;