~ Rudolf Steiner, Das Verhältnis der Sternenwelt zum Menschen und des Menschen zur Sternenwelt, Διάλεξη στο Dornach, 22 Δεκεμβρίου 1922

Η αυτογνωσία σημαίνει ταυτόχρονα γνώση των Θεών, γνώση του Πνεύματος, διότι κάθε βήμα που οδηγεί στο εσωτερικό του ανθρώπου οδηγεί συγχρόνως και μέσα στον πνευματικό κόσμο. Και όσο βαθύτερα διεισδύει κανείς στο εσωτερικό του είναι, τόσο υψηλότερα (θα έλεγα, χρησιμοποιώντας αυτό το παράδοξο), ανέρχεται στον κόσμο των πνευματικών οντοτήτων. Η αυτογνωσία αποτελεί πραγματική γνώση του κόσμου, δηλαδή γνώση του πνευματικού περιεχομένου του κόσμου, όταν αυτή η αυτογνωσία είναι σοβαρή και γνήσια.

---

Στο συγκεκριμένο απόσπασμα, ο Rudolf Steiner ανατρέπει μια συνηθισμένη αντίληψη για την αυτογνωσία. Δεν την παρουσιάζει ως μια ψυχολογική ενασχόληση με τον χαρακτήρα, τις επιθυμίες ή τις προσωπικές μας αντιδράσεις. Δεν πρόκειται απλώς για την προσπάθεια να γνωρίσουμε καλύτερα «ποιοι είμαστε» μέσα στα όρια της ατομικής μας βιογραφίας. Για τον Steiner, η αληθινή αυτογνωσία αποτελεί μια οδό προς τη γνώση του ίδιου του κόσμου.
Ο άνθρωπος δεν είναι, σύμφωνα με αυτή τη θέαση, ένα απομονωμένο ον που υπάρχει απέναντι από τον κόσμο. Μέσα στην ύπαρξή του συναντώνται και ενεργούν οι ίδιες δυνάμεις που διαμορφώνουν τη φύση, τη ζωή και τον πνευματικό κόσμο. Γι’ αυτό, όταν ο άνθρωπος στρέφεται με σοβαρότητα προς το εσωτερικό του, δεν απομακρύνεται από την πραγματικότητα· εισέρχεται σε ένα βαθύτερο επίπεδό της.
Εδώ βρίσκεται και το παράδοξο που επισημαίνει ο Steiner: όσο βαθύτερα κατέρχεται κανείς στο εσωτερικό του είναι, τόσο υψηλότερα ανέρχεται στον κόσμο του Πνεύματος. Η κίνηση προς τα μέσα γίνεται συγχρόνως κίνηση προς τα άνω. Το ανθρώπινο εσωτερικό δεν είναι ένας κλειστός χώρος, αλλά μια πύλη που μπορεί να οδηγήσει πέρα από τα όρια της συνηθισμένης συνείδησης.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι κάθε μορφή ενδοσκόπησης οδηγεί αναγκαστικά σε πνευματική γνώση. Ο Steiner θέτει δύο καθοριστικές προϋποθέσεις: η αυτογνωσία πρέπει να είναι «σοβαρή και γνήσια». Χρειάζεται να υπερβεί την αυτάρεσκη παρατήρηση του εαυτού, την προσκόλληση στις προσωπικές διαθέσεις και την αδιάκοπη περιστροφή γύρω από το εγώ. Προϋποθέτει ειλικρίνεια, εσωτερική πειθαρχία και την προθυμία να αντικρίσουμε όχι μόνο όσα μας επιβεβαιώνουν, αλλά και όσα κλονίζουν την εικόνα που έχουμε σχηματίσει για τον εαυτό μας.
Η γνήσια αυτογνωσία δεν ενισχύει το εγώ· το καθιστά διαφανές. Μέσα από αυτή τη διαφάνεια αρχίζουμε να αναγνωρίζουμε ότι η βαθύτερη φύση μας δεν μας ανήκει με την περιορισμένη έννοια της προσωπικής ιδιοκτησίας. Συνδέεται με κάτι ευρύτερο, με μια πνευματική πραγματικότητα στην οποία συμμετέχει κάθε άνθρωπος.
Έτσι, η γνώση του εαυτού και η γνώση του κόσμου δεν αποτελούν δύο ξεχωριστές διαδρομές. Είναι δύο κατευθύνσεις της ίδιας αναζήτησης. Όταν ο άνθρωπος μαθαίνει να διαβάζει με αλήθεια το εσωτερικό του, αρχίζει να διακρίνει μέσα του τα ίχνη μιας πραγματικότητας που τον υπερβαίνει. Και όταν στρέφεται προς τον κόσμο με βαθύτερη αντίληψη, ανακαλύπτει ότι όσα συναντά έξω από αυτόν έχουν ήδη μια μυστική συγγένεια με το ίδιο του το είναι.
Η αυτογνωσία, επομένως, δεν είναι φυγή από τον κόσμο. Είναι ένας διαφορετικός τρόπος εισόδου σε αυτόν,… θα λέγαμε είναι μια πορεία κατά την οποία το ανθρώπινο «μέσα» αποκαλύπτεται ως τόπος συνάντησης με το πνευματικό περιεχόμενο της ύπαρξης.

Προτινόμενο βιβλίο για το σχετικό υπόβαθρο: Rudolf Steiner, Πώς αποκτάται η συνείδηση ανώτερων κόσμων (GA 10)