Γράφει ο Martin Kollewijn

Στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων από τον θάνατο του Rudolf Steiner, το περιοδικό Das Goetheanum εγκαινίασε μια ειδική σειρά κειμένων με τίτλο «Ο Rudolf Steiner ως…» — μια πρωτοβουλία που φωτίζει διαφορετικές όψεις της παρουσίας και του έργου του. Τα άρθρα αυτά είναι άλλοτε δοκίμια, άλλοτε στοχασμοί ή προσωπικές προσεγγίσεις, πάντοτε όμως αναδεικνύουν μια ιδιαίτερη πτυχή της ύπαρξής του. Το Element συμμετέχει σε αυτή την προσπάθεια, παρουσιάζοντας μεταφρασμένα στα ελληνικά τα κείμενα της σειράς, ως έναν τρόπο να συνδεθούμε με το διεθνές αφιέρωμα και να συμβάλουμε στη διάδοση του πνεύματος του έργου του Rudolf Steiner.

---

Τόσα πολλά νέα πρακτικά εγχειρήματα ξεκινούν με τον Rudolf Steiner: η ευρυθμία, η εκπαίδευση Waldorf, η βιοδυναμική γεωργία, η ανθρωποσοφική ιατρική. Η πηγή όλων αυτών ήταν αυτό που ο ίδιος αποκαλούσε «πνευματική επιστήμη». Ποιος ήταν, λοιπόν, ως ερευνητής;
Η θεμελιώδης καινοτομία του Rudolf Steiner ήταν η πνευματική έρευνα, η διεύρυνση της γνώσης στο πεδίο του υπεραισθητού. Στα πρώιμα φιλοσοφικά του γραπτά αναφέρει ότι η «γνώση» προκύπτει από τη σύνδεση αντίληψης και έννοιας. Αυτό ισχύει τόσο για την αισθητηριακή όσο και για την υπεραισθητηριακή γνώση. Και στις δύο περιπτώσεις, η αντίληψη διαμεσολαβείται από συγκεκριμένα όργανα. Ενώ τα αισθητηριακά όργανα είναι έμφυτα στους ανθρώπους, τα υπεραισθητηριακά όργανα πρέπει να τα αναπτύξουμε οι ίδιοι. Τα αισθητηριακά όργανα δίνονται μαζί με το σώμα. Τα ψυχικά όργανα της υπεραισθητηριακής αντίληψης παραμένουν σε κατάσταση δυναμικότητας, θαμμένα βαθιά και αναξιοποίητα.
Αν ήμασταν διαμορφωμένοι διαφορετικά, δεν θα μπορούσαμε να χρησιμοποιήσουμε αυτές τις ανώτερες αισθήσεις και ταυτόχρονα να παραμείνουμε ελεύθεροι. Οι αρχαίοι άνθρωποι ζούσαν χωρίς την ίδια ελευθερία. Τα υπεραισθητηριακά όργανα ήταν ενεργά στο παρελθόν, αλλά μόνο εν μέρει, μόνο κατά το ήμισυ, και στη συνέχεια βυθίστηκαν πλήρως. Αν σήμερα αφυπνιστούν τα ανεπτυγμένα μισά, μπορούν να αναδυθούν ξανά παλιές προδιαθέσεις. Κάποιοι θέλουν να επιστρέψουν σε παλαιότερες εποχές και είναι διατεθειμένοι να εγκαταλείψουν την ατομική τους ελευθερία – και την ευθύνη – για να αποκτήσουν υπεραισθητηριακή αντίληψη. Όμως ο Rudolf Steiner θεωρεί ουσιώδες η ελευθερία να παραμείνει συνδεδεμένη με τη νέα ανάπτυξη αυτών των οργάνων. Η ατομική ελευθερία είναι ο καρπός των νεότερων χρόνων· μαζί με αυτήν έρχεται μια αναγκαία, αλλά προσωρινή, συρρίκνωση της συνείδησης στην καθαρά αισθητηριακή αντίληψη. Αν ο ανθρώπινος πολιτισμός θέλει να αποφύγει την αναπόφευκτη παρακμή, αυτή η συρρίκνωση πρέπει σταδιακά να ξεπεραστεί. Η πνευματική έρευνα ανοίγει τον δρόμο.
Στη δεδομένη πραγματικότητα, αντίληψη και έννοια είναι ένα. Οι νοητικές μας εικόνες για τη  πραγματικότητα, οι οποίες αποδίδουν νόημα μόνο σε μοτίβα αισθητηριακής αντίληψης, είναι επομένως ανεπαρκείς – αποτελούν μόνο το μισό της πραγματικότητας. Η αισθητηριακή αντίληψη γεννά μια εμπειρία διαχωρισμού ανάμεσα στο σώμα και τον κόσμο. Όταν επανενώνουμε αντίληψη και έννοια μέσω της γνώσης, αφυπνιζόμαστε στην αληθινή πραγματικότητα των αισθήσεων και διαμορφωνόμαστε ως ελεύθερα, αισθανόμενα όντα. Η ανάπτυξη των υπεραισθητηριακών οργάνων αντίληψης επίσης αρχικά φέρνει μια εμπειρία διαχωρισμού. Όταν όμως συνδέουμε τις υπεραισθητηριακές αντιλήψεις με τις αντίστοιχες έννοιές τους μέσω της γνώσης, υπερβαίνουμε αυτόν τον διαχωρισμό, αφυπνιζόμαστε στην υπεραισθητηριακή πραγματικότητα και διαμορφώνουμε τον εαυτό μας ως ελεύθερα -και υπεύθυνα – ανώτερα όντα.

Άνθρωπος και Κόσμος
Τα επιμέρους πεδία της πνευματικής γνώσης του Rudolf Steiner είναι πάρα πολλά για να αναφερθούν λεπτομερώς. Εκτείνονται από τον αιθερικό κόσμο έως τη συνέχιση της ύπαρξης της ψυχής μετά τον θάνατο και μέχρι τη μετενσάρκωση του πνεύματος. Αποκαλύπτεται η σύνδεση ανάμεσα στον άνθρωπο και το σύμπαν. Η πνευματική γνώση δείχνει ότι η εξέλιξη του ανθρώπου και του κόσμου είναι αξεδιάλυτα αλληλένδετη, από το μακρινό παρελθόν έως το απώτερο μέλλον. Τα αποτελέσματα της πνευματικής έρευνας αποδεικνύονται γόνιμα και αληθινά, αλλά δεν είναι καθολικά απρόσβλητα από το λάθος.
Κάθε άνθρωπος είναι επιρρεπής σε σφάλματα. Ο Rudolf Steiner δεν ισχυρίστηκε ποτέ ότι είναι αλάνθαστος. Κάθε έρευνα είναι εκ φύσεως επιδεκτική σε λάθη. Η γνώση βρίσκεται σε ροή. Δεν πρόκειται να μην κάνουμε ποτέ λάθος, αλλά μπορούμε να αναγνωρίζουμε τα λάθη και να τα διορθώνουμε. Αν η ανθρώπινη οργάνωση απλώς αντανακλούσε αυτό που της δόθηκε, θα ήμασταν απόλυτα δεσμευμένοι σε αυτό. Η ικανότητά μας να σφάλλουμε αντικρούει αυτή τη λανθασμένη υλιστική άποψη. Αυτή η πρωταρχική ανθρώπινη δυνατότητα λάθους δείχνει πέρα από την αδύναμη υλιστική άποψη για την πραγματικότητα του υπεραισθητού πνεύματος.
Παρόλο που ο Rudolf Steiner ξεπέρασε τα όρια των αισθήσεων και έδειξε τον δρόμο προς την υπεραισθητηριακή γνώση, η πνευματική του έρευνα πάντοτε σχετιζόταν με τον αισθητηριακό κόσμο και τον ενσαρκωμένο άνθρωπο. Αυτό ισχύει ακόμη και για την έρευνά του περί κάρμα. Δεν εγκατέλειψε ποτέ το αισθητηριακό έδαφος κάτω από τα πόδια του. Η πνευματική του έρευνα αποδεικνύεται εξαιρετικά γόνιμη μέσα στον ίδιο τον γήινο κόσμο. Οι Τμηματικές Σχολές της Πνευματικής Επιστήμης καλλιεργούν τα πεδία του γήινου κόσμου. Όμως στον πυρήνα της, αυτή η γήινη πραγματικότητα είναι επίσης πνευματική. Όταν διατηρείται η ισορροπία, η γνώση του πνεύματος γίνεται γόνιμη σε ολόκληρο τον κόσμο των αισθήσεων. Όσο ψηλότερα ανεβαίνουμε στο πνεύμα, τόσο βαθύτερα πρέπει να διεισδύουμε στο αισθητό, και τόσο πιο καινοτόμα γίνονται τα αποτελέσματα.
Αν εισέλθουμε στον πνευματικό κόσμο παραμένοντας συνειδητοί στη γνώση μας, παραμένουμε ελεύθεροι. Δεν είναι τυχαίο ότι τα δημοσιευμένα έργα του Rudolf Steiner ξεκινούν με τη «Φιλοσοφία της Ελευθερίας». Η πρόθεσή του ήταν να ξεκινήσει με την εμψύχωση της σκέψης. Αργότερα, στόχος του ήταν να καλλιεργήσει την ανάπτυξη όλων των ικανοτήτων για ανώτερη γνώση που υπάρχουν σε κάθε ανθρώπινη ψυχή. Οι διανοητικοποιημένες σκέψεις και οι ψυχικές εικόνες δεν είναι κατάλληλες ούτε για την τέχνη ούτε για την υπεραισθητηριακή γνώση. Ζωντανές σκέψεις είναι.
Ο Rudolf Steiner έδωσε αμέτρητες οδηγίες για το πώς να αναπτυχθούν τα όργανα της υπεραισθητηριακής αντίληψης. Κάθε όργανο σχετίζεται με μια ομάδα ψυχικών ιδιοτήτων και συνηθειών. Αυτές πρέπει να ασκηθούν και να εξευγενιστούν. Το πνευματικό είναι αντικειμενικό, αλλά αποκαλύπτεται μέσα στην ψυχή. Ο διαλογισμός και η ενδοσκόπηση είναι κεντρικά. Υπάρχουν πολλές μορφές διαλογισμού· μπορούμε να ξεκινήσουμε με μια εικόνα, έναν στίχο ή μια καθαρή σκέψη, για παράδειγμα. Η άσκηση πρέπει πάντα να συνοδεύεται από την καλλιέργεια των λεγόμενων «βοηθητικών ασκήσεων».
Ο Rudolf Steiner εξήγησε επίσης τις προϋποθέσεις για τα ανώτερα στάδια γνώσης. Διέκρινε ανάμεσα στη Φαντασία, την Έμπνευση και τη Διαίσθηση. Αυτά είναι τα κύρια μέσα της πνευματικής έρευνας. Απαιτούν μεταμόρφωση των ψυχικών δυνάμεων: σκέψης, συναισθήματος και θέλησης. Μπορούμε να περιγράψουμε τη Φαντασία ως ένα είδος εσωτερικής όρασης, την Έμπνευση ως ένα είδος εσωτερικής ακρόασης και τη Διαίσθηση ως ένα είδος εσωτερικής γνώσης. Ένα πνευματικό ον μπορεί να εμφανιστεί ως μορφή στη Φαντασία· στην Έμπνευση, ένα πνευματικό ον αποκαλύπτεται μιλώντας· στη Διαίσθηση, συγχωνεύεται με το γνωρίζον Εγώ ώστε, κατά κάποιο τρόπο, να σχηματίσουν μια ενότητα. Στη Διαίσθηση, το ίδιο το Εγώ γίνεται όργανο γνώσης. Η ανώτερη γνώση έτσι γίνεται ολοένα και πιο οικεία και βέβαιη. Όσα φαίνονται εκτεταμένα στην αισθητηριακή γνώση βιώνονται ταυτόχρονα στη γνωστική Φαντασία, σαν ένα ταμπλό. Η ζωντανή σκέψη είναι απαραίτητη ώστε να γίνει κατανοητή η εμπειρία και οι αντιλήψεις. Μια Φαντασία αποκαλύπτεται στην ψυχή σε δύο διαστάσεις· μια Έμπνευση (σε σύγκριση με τη φυσική αισθητηριακή αντίληψη) εμφανίζεται ως μια μονοδιάστατη, γραμμική ροή που ακτινοβολεί από το υπερχρονικό προς το χρονικό· και μια Διαίσθηση αποκαλύπτεται ως ένα πλήρες και ισχυρό σημείο, μια πηγή. Σταδιακά, η ανώτερη γνώση οδηγεί βήμα-βήμα «κάτω» προς το πεδίο των αισθήσεων.
Σήμερα, τα όργανα της πνευματικής γνώσης μπορούν να δραστηριοποιηθούν από μόνα τους. Αυτές οι ανώτερες αισθήσεις χαλαρώνουν σταδιακά. Αν δεν κατανοηθούν και δεν αναπτυχθούν από ένα ελεύθερο Εγώ, μπορεί να χρησιμοποιηθούν από κάποια άλλη πνευματική οντότητα χωρίς σεβασμό προς την ελευθερία του ανθρώπου· ή απλώς να ατροφήσουν. Τα όργανα κάθε ατόμου και ολόκληρου του πολιτισμού μας απειλούνται από αυτούς τους δύο κινδύνους: είτε να γίνουν παιχνίδι ξένων δυνάμεων, είτε τελικά να μαραθούν. Η πνευματική έρευνα δείχνει ένα δρόμο ανάμεσα σε αυτά τα δύο. Είναι ουσιώδης ανάγκη της εποχής μας.