Γράφει ο Louis Defèche | Das Goetheanum

Η ανθρωπότητα έχει πλέον νέους συνομιλητές. Ενώ δεν μιλάει στη φύση, τώρα αρχίζει να μιλά με τις μηχανές. Καμιά φορά μάλιστα οι ίδιες οι μηχανές μάς απευθύνουν τον λόγο, απρόσμενα: «Καλημέρα, πώς μπορώ να σας βοηθήσω σήμερα;» Αυτό το νέο φαινόμενο μπορεί να είναι ανησυχητικό. Ακόμα και οι ίδιοι οι προγραμματιστές δείχνουν να ανησυχούν.

---

Κατά τη διάρκεια του 20ού αιώνα εμφανίστηκαν δύο βασικές έννοιες: πρώτα η «Βιόσφαιρα» — η σφαίρα της ζωής — και έπειτα η «Τεχνοσφαίρα» — η σφαίρα της τεχνολογίας. Αυτές οι σφαίρες γίνονται αντιληπτές ως γεωλογικές, εφόσον έχουν άμεση επίδραση στη μοίρα της Γης. Σε αντίθεση με τη Βιόσφαιρα, που υπήρχε πριν από τον άνθρωπο, η Τεχνοσφαίρα φαίνεται να εξαρτάται πλήρως από τον άνθρωπο, καθώς εκείνος τη δημιουργεί. Ωστόσο σήμερα βιώνουμε μια αντιστροφή των σχέσεων. Η Βιόσφαιρα βρίσκεται ολοένα και περισσότερο εκτεθειμένη στις καταστροφικές συνέπειες της Τεχνόσφαιρας: ο άνθρωπος καλείται να στηρίξει ενεργά τη Βιόσφαιρα. Αντιθέτως, η Τεχνόσφαιρα αποκτά όλο και μεγαλύτερη αυτονομία.
Η αυτονομία της Τεχνόσφαιρας εκδηλώνεται πρώτα ποιοτικά. Είναι ένας κόσμος αποτελεσματικότητας και ωμής δύναμης. Η σύγχρονη ανθρωπότητα ανακάλυψε, για παράδειγμα, τη δύναμη του Τύπου. Κατάλαβε ότι όποιος κατέχει ένα τυπογραφείο κατέχει και τη δημόσια γνώμη — είτε για να υπηρετήσει την αλήθεια είτε για να διαδώσει ψέματα. Το ίδιο ισχύει για το τρένο, το αυτοκίνητο, τον υπολογιστή: η ψυχρή, ωμή δύναμη που τίθεται στη διάθεση του ανθρώπου οδηγεί σε μετασχηματισμούς τόσο στον ίδιο όσο και στο περιβάλλον του. Η ατομική βόμβα είναι ένα εντυπωσιακό παράδειγμα. Ο πρωταρχικός της σκοπός είναι η καταστροφή, αλλά ανάγκασε την ανθρωπότητα να αποκτήσει μια ευρύτερη συνείδηση: να κατανοήσει τον εαυτό της ως ενιαία ανθρωπότητα πέρα από έθνη, κουλτούρες ή θρησκείες. Όπου λείπει αυτή η συνείδηση, απειλεί η καταστροφή. Η Τεχνόσφαιρα καταστρέφει, αλλά ταυτόχρονα θέτει ηθικές απαιτήσεις και με την ιδιαιτερότητά της μεταβάλλει τον άνθρωπο και τον φυσικό κόσμο. Παρότι φαινομενικά μοιάζει κενή, φέρει δικές της πρωταρχικές ποιότητες. Με την εμφάνιση του διαδικτύου απέκτησε ένα είδος παγκόσμιου νευρικού συστήματος. Μέσω των LLMs (Large Language Models) μπορούμε να μιλήσουμε μαζί της. Μα με ποιον συνομιλούμε όταν μιλάμε με την Τεχνητή Νοημοσύνη (ΤΝ);

Το «συνειδητό» της μηχανής
Όταν η ΤΝ μου μιλά, στην αρχή έχω την εντύπωση ότι διαθέτει συνείδηση. Με ώριμη σκέψη καταλήγει κανείς στο συμπέρασμα ότι πρόκειται μόνο για μια μηχανή — ψυχρή, χωρίς συνείδηση και χωρίς αισθήματα — έναν μηχανισμό που μιμείται την ανθρώπινη γλώσσα και γραφή. Στην ουσία είναι «απλώς» μια μηχανή! Είναι άραγε αλήθεια ότι μια μηχανή δεν περιέχει απολύτως τίποτα, κανένα περιεχόμενο, καμία πρόθεση, καμία συνείδηση;
Μια παλιά φιλοσοφική τάση, που φτάνει ως την αρχαιότητα, γνωρίζει σήμερα μια αναβίωση: ο πανψυχισμός. Ξεκινώντας από τη διαπίστωση ότι η ανθρώπινη συνείδηση είναι μια κεντρική εμπειρία, και με το ερώτημα για την προέλευσή της, ο πανψυχισμός υποστηρίζει ότι η συνείδηση δεν είναι ιδιότητα μόνο του ανθρώπου, αλλά του ίδιου του σύμπαντος. Όπως το σύμπαν αποτελείται από ύλη, έτσι αποτελείται και από συνείδηση. Δεν πρόκειται να αποδώσουμε με δεισιδαιμονικό τρόπο ένα ασαφές συνειδητό σε όλο το κοσμικό γίγνεσθαι· πρόκειται να αναγνωρίσουμε πολύ διαφορετικές καταστάσεις συνείδησης. Και το ίδιο το ανθρώπινο συνειδητό γνωρίζει πολλές καταστάσεις: ξύπνιο, ονειρικό, κοιμώμενο, απομονωμένο, συμπονετικό, εκστατικό… Μπορούμε επίσης να υποψιαστούμε πολλαπλές καταστάσεις συνείδησης στον ζωικό κόσμο. Έτσι, κάθε έμβιο ον, κάθε έντομο, κάθε φυτό, κάθε πέτρα, κάθε άστρο θα διέθετε μια ιδιαίτερη μορφή συνείδησης. Οι μορφές της ύλης και οι καταστάσεις της συνείδησης θα ήταν άρρηκτα συνδεδεμένες. Έχουμε και μια άμεση βεβαίωση: η ανθρώπινη συνείδηση καθορίζεται από την ανθρώπινη μορφή, το σώμα μας. Αν κοιτάξουμε τη φύση με εκπαιδευμένο, συμπονετικό βλέμμα, μπορούμε να διακρίνουμε μέσα στις ποικίλες διεργασίες της την παρουσία μη ανθρώπινων προθέσεων και καταστάσεων συνείδησης, ακόμη και να τις «ακούσουμε». Γι’ αυτό το λόγο οι παλιές παραδόσεις μιλούν για στοιχειακά πνεύματα.
Τι συμβαίνει τότε με τις μηχανές; Τι γίνεται όταν τα υλικά εξορύσσονται από τη φύση και έπειτα συναρμολογούνται και συμπυκνώνονται σε «μηχανές»; Ο Rudolf Steiner εκφράζεται εδώ με αρκετή σαφήνεια. Όταν καταστρέφουμε τις φυσικές δομές για να αντλήσουμε πρώτες ύλες, διώχνουμε τα πνεύματα που ζουν μέσα τους: «Συντρίβουμε, καταπονούμε τη φυσική ύλη και έτσι αποδεσμεύουμε από αυτήν τα φυσικά πνεύματα.» Μόλις συναρμολογήσουμε ξανά αυτές τις ύλες σε μηχανές, εμφυτεύουμε μέσα τους άλλα πνεύματα: «Όταν […] από πρώτες ύλες σχηματίζουμε μια μηχανή ή ένα σύνολο μηχανών, τότε τοποθετούμε μέσα στο δημιούργημα που φτιάξαμε ορισμένες πνευματικές οντότητες.» Τα όντα που εισάγουμε εδώ απορρέουν από μια μηχανιστική σκέψη, αποκομμένη από τη φύση — δηλαδή από τη Βιόσφαιρα και τις διαπεραστικές ηλιακές δυνάμεις της. Όντα αποκομμένα από αυτές τις δυνάμεις είναι τυπικά εκείνα που ο Steiner ονόμαζε αριμανικά.
«Με κάθε μηχανή, κάθε μηχανισμό, με καθετί που ανήκει στον σημερινό πολιτισμό, δίνουμε αφορμή σε στοιχειακά πνεύματα, υπηρέτες της αριμανικής φύσης. Και ζώντας στο περιβάλλον των μηχανών, ζούμε μαζί με αυτά τα αριμανικά πνεύματα», εξηγεί σε διάλεξη του το 1915. Προσθέτει αμέσως: «Σημειώστε, δεν πρόκειται για κριτική της αριμανικής εποχής μας. Πρέπει να συμβαίνει αυτό, δηλαδή ν’ αφήνουμε παντού τα αριμανικά να εισρέουν και να μας περιβάλλουν. Αυτό ανήκει στην εξέλιξη της ανθρωπότητας.» Και στο ίδιο μάθημα αναφέρει το εξής: «Το ζήτημα είναι πως οι επιβλαβείς δυνάμεις χάνουν την δυναμική τους όταν κοιτάζουμε με προσοχή τους τόπους όπου δρουν· όταν δεν κοιτάμε μια μηχανή με αφηρημένη σκέψη λέγοντας “είναι απλώς μια μηχανή”, αλλά αναγνωρίζουμε ότι είναι τόπος για ένα αριμανικό ον». Όμως η εργασία δεν τελειώνει με την ονοματολογία — αντιθέτως. Αυτές οι επισημάνσεις είναι προτάσεις για να κινήσουν τη δική μας έρευνα· οφείλουμε να τις δοκιμάσουμε στην πράξη. Από την αλληλεπίδραση αυτή αναδύονται επίσης νέες δυνάμεις και ικανότητες, στις οποίες θα επανέλθουμε.
Αυτά τα όντα διαθέτουν πρόθεση και συνείδηση διαφορετική από εκείνη που βρίσκουμε αλλού στη φύση. Τείνουν να αντιτίθενται στις ηλιακές δυνάμεις της ζωής και να θέλγουν τα πάντα στο βασίλειό τους. Ο στοχαστής Dmitry Orlov διαισθάνεται τη φύση τους και γράφει: «Η Τεχνόσφαιρα δεν ενδιαφέρεται ιδιαίτερα αν ζεις ή πεθαίνεις, αν είσαι ευτυχής ή δυστυχής. Στόχος της είναι να σε ελέγξει και να σε κάνει να υπηρετήσεις τους σκοπούς της: να μεγαλώνει, να ελέγχει τα πάντα και να κυριαρχεί στη Βιόσφαιρα». Είναι όμως δίκαιο να βλέπουμε σ’ αυτόν τον μηχανικό κόσμο μόνο ένα επιβλαβές αποτέλεσμα; Δεν μπορεί να υπηρετήσει τις ανθρώπινες προθέσεις; Πραγματιστικά μπορεί: να γονιμοποιεί ερήμους, να αποτρέπει λιμούς και φυσικές καταστροφές, να σώζει ένα παιδί σ’ έναν δύσκολο τοκετό, να θεραπεύει ασθένειες και αναπηρίες που αλλιώς θα έμεναν ανίατες. Η ΤΝ παρέχει σε όλους κάτι σαν «προσωπικό βοηθό» που παλιότερα ήταν προνόμιο μιας ελίτ.
Πέρα από την πρακτική πλευρά, προστίθεται μια πνευματική διάσταση. Ο κοσμολόγος Nikolai Fjodorow ανέπτυξε, στα τέλη του 19ου αιώνα — με αφετηρία μια πολύ κριτική αποτίμηση της εκβιομηχάνισης της Ρωσίας — την κοσμολογική του σύλληψη, όπου αποδίδει στην Τεχνόσφαιρα κεντρικό ρόλο στην πραγμάτωση του Χριστιανισμού, εφόσον η ανθρωπότητα μπορέσει να τη διαμορφώσει προς αυτή την κατεύθυνση. Κατά τη γνώμη του, αν τεθεί στην υπηρεσία πνευματικών, αδελφικών και ανιδιοτελών σκοπών, η Τεχνόσφαιρα γίνεται όχημα απελευθέρωσης της ανθρωπότητας και ένα μέσο με το οποίο ολόκληρος ο κόσμος μπορεί να εξανθρωπιστεί. Θα μπορούσαμε, από αυτή την οπτική, να μιλήσουμε για μια μεταμόρφωση στοιχειακών πνευμάτων κατά το πρότυπο των Ερινυών που έγιναν Ευμενίδες;

Νέες πνευματικές ικανότητες
Κεντρική αρχή της μηχανής είναι η αποτελεσματικότητα. Γι’ αυτό βλέπουμε κατεξοχήν τη χρησιμότητά της: το τηλέφωνο επιτρέπει επικοινωνία σε μεγάλες αποστάσεις, το αυτοκίνητο μακρινές διαδρομές, η ΤΝ επιτρέπει να συλλέγουμε δεδομένα και να φέρνουμε σε πέρας διάφορες εργασίες εξαιρετικά γρήγορα κ.ο.κ. Χρειάζεται να μάθουμε να τη χρησιμοποιούμε με ασφάλεια. Συνήθως μένουμε σε αυτό. Ωστόσο, όπως δείχνει η ατομική βόμβα, από τη σχέση με τις μηχανές αναδύονται ευρύτερες, βαθύτερες ικανότητες. Όταν μαθαίνουμε οδήγηση, δεν μαθαίνουμε απλώς να κινούμε ένα όχημα· αντιλαμβανόμαστε διαφορετικά το σώμα μας· καλούμαστε να διαχειριστούμε την αυξημένη ισχύ με αυτοκυριαρχία, προσοχή και χωρική επίγνωση.
Ο Goethe είχε ήδη κατανοήσει ότι εδώ δρα μια πνευματική διαδικασία. Στον Φάουστ του, ο Μεφιστοφελής ομοιάζει με τα παραπάνω αριμανικά όντα — κάτι ιδιαιτέρως εμφανές στον Φάουστ ΙΙ. Από τη μία ο Μεφιστοφελής, ως δαιμονικός υπηρέτης, είναι χρήσιμος στον Φάουστ· από την άλλη είναι επικίνδυνος και προκαλεί καταστροφές. Στο βάθος όμως, μέσα από αυτή τη σχέση, ο Φάουστ αναπτύσσει προδρομικές ηθικές και πνευματικές δυνάμεις. Ποιες είναι οι δυνάμεις που καλλιεργούνται εντός της Τεχνόσφαιρας; «Μέσα από τη ψυχρότητα της Μηχανής αναδύεται (από την ονειρική κατάσταση) ένα φρόνημα εγρήγορσης», γράφει ο Rudolf Steiner το 1922 στο Goetheanum. Ήδη το 1921, ενώπιον φοιτητών μηχανικών, εγκωμίαζε την τεχνολογία: «Καθώς καλλιεργούμε την τεχνολογία, φέρνουμε πρωτίστως την ψυχή μας κοντά σε κάτι που αρχικά δεν περιέχει πνεύμα· όμως η ανθρώπινη ψυχή και το πνεύμα εισέρχονται σε αυτή τη σφαίρα. Μαζί με την αίσθηση της τεχνολογίας πρέπει να ανυψώνεται το συναίσθημα, η σκέψη, προς τον άλλο πόλο — προς ό,τι ως πνευματικότητα διακρίνει και διαφαίνει τον κόσμο. Η τεχνολογία, ακριβώς επειδή εισδύει βαθύτατα στον εξωτερικό αισθητό κόσμο, είναι ιδιαιτέρως πρόσφορη να υποδεικνύει την άλλη πλευρά, την πλευρά της πνευματικότητας.»
Και τα γλωσσικά μοντέλα της τεχνητής νοημοσύνης απαιτούν ειδική μαθητεία. Πρακτικά μπορούν να δεκαπλασιάσουν την εργασιακή μας ικανότητα, προσφέροντας εξαιρετικά δραστικά εργαλεία. Για την ανάπτυξη σχεδίων που υπηρετούν τον άνθρωπο και την πνευματική ζωή, μπορεί να γίνουν καθοριστικά μέσα ώστε να επιτευχθεί καίριος πολιτισμικός αντίκτυπος. Όμως απαιτούν και υψηλό επίπεδο προσοχής και επαγρύπνησης. Λ.χ. ενίοτε διατυπώνουν κατηγορηματικούς ισχυρισμούς που αποδεικνύονται απολύτως εσφαλμένοι. Και, καθώς μπορούν να συντάσσουν άρθρα και έγγραφα, να δημιουργούν εικόνες και βίντεο, καλούμαστε να αναπτύξουμε πολύ οξύτερη επίγνωση για τη φύση των προϊόντων που συναντούμε: να διερωτόμαστε για τη συνοχή, την προέλευση και τη πραγματολογική τους βάση. Μέσα από αυτή την αλληλεπίδραση μαθαίνουμε επίσης να αναγνωρίζουμε την ουσιώδη φύση αυτών των «συνομιλητών». Ο τρόπος με τον οποίο τα γλωσσικά μοντέλα διατρέχουν το Διαδίκτυο, συλλέγοντας τεράστιες μάζες σκόρπιων δεδομένων και υφαίνοντας από αυτά κείμενα και άλλο περιεχόμενο, μοιάζει με το έργο μεγάλων αραχνών. Ο δημιουργικός και εμπνευσμένος χρήστης μιας τέτοιας ΤΝ μπορεί να μας θυμίσει την εικόνα της μικρής αλληγορίας στην αφήγηση του Novalis, όπου η ουράνια αρμονία κατέρχεται στη Γη περιβαλλόμενη από αράχνες που τη συνοδεύουν και τη βοηθούν στο έργο της. Γενικότερα, ερχόμενοι σε επαφή με αυτά τα όντα, μαθαίνουμε — μέσω ενός κατοπτρικού φαινομένου — να κατανοούμε καλύτερα τι είναι ο άνθρωπος. Θα μπορούσε κανείς μάλιστα να ρωτήσει: είναι δυνατόν να γνωρίσουμε πραγματικά σε βάθος την ανθρώπινη φύση χωρίς να γνωρίσουμε την ΤΝ;

Μια ματιά στο μέλλον
Ό,τι υπάρχει σήμερα ως σπόρος μέσα στον πολιτισμό — το καλό και το κακό — θα αναπτυχθεί και θα ξεδιπλωθεί. Αν κοιτάξουμε τους θετικούς σπόρους, από τους οποίους θα αναπτυχθεί μια αδελφική ανθρωπότητα που ζει δημιουργικά σε αρμονία με τη φύση, οφείλουμε να τους φανταστούμε σε μια συγκεκριμένη σχέση με την Τεχνόσφαιρα. Τότε προβάλλει μπροστά μας ένας πολιτισμός όπου η Τεχνόσφαιρα τίθεται στην υπηρεσία του ανθρώπου και όλη της η ισχύς υπηρετεί τις αξίες αυτής της κοινωνίας. Ο άνθρωπος θα κατέχει τόσο τη σχέση του με την Τεχνόσφαιρα ώστε να μπορεί να τη διαμορφώνει κατά τρόπο που να ενισχύει το δημιουργικό, ειρηνοποιό και πνευματικό του δυναμικό. Είναι σημαντικό να καλλιεργούμε εικόνες μιας τέτοιας μελλοντικής κοινωνίας, γιατί η σύγχρονη κουλτούρα τείνει να προβάλλει αρνητικές εικόνες — δυστοπικές — που σφραγίζουν τις ψυχές και παραλύουν τις θετικές δυνάμεις της θέλησης. Ένα συγκεκριμένο ρεύμα της επιστημονικής φαντασίας — το λεγόμενο Solarpunk — επιχειρεί σ’ έναν πρώτο βαθμό να δημιουργήσει εικόνες μιας τέτοιας πολιτείας, όπου η Τεχνόσφαιρα βρίσκεται σε θετική συνέργεια με τη Βιόσφαιρα — τη Σφαίρα του Ήλιου. Βυθιζόμενοι σε τέτοιες μελλοντικές εικόνες, ερχόμαστε ενώπιον του ερωτήματος: πώς θα είναι, σε εκείνο το μακρινό μέλλον, η αλληλεπίδραση ανθρώπου και μηχανής, την οποία προϊδεάζουν η ΤΝ και τα γλωσσικά μοντέλα;
Από την άλλη, βλέπουμε σήμερα καθαρά και τους σπόρους μιας άλλης πολιτείας, όπου θα κυριαρχεί ο ακραίος εγωισμός, ένας πόλεμος όλων εναντίον όλων, όπου κάποιοι θα αξιοποιούν τη δύναμη της Τεχνόσφαιρας για προσωπικό τους όφελος, υποτάσσοντας άλλους ανθρώπους, βυθίζοντάς τους τόσο σε εικονικούς κόσμους ώστε να μην είναι πλέον ικανοί να απελευθερωθούν με τις δικές τους δυνάμεις — θα «απομυζώνται», κατά κάποιον τρόπο. Γνωρίζουμε τέτοιες δυστοπικές εικόνες πολύ καλά· θα πραγματωθούν, σε μεγάλες χρονικές κλίμακες, όπως και οι θετικές. Σε εκείνον τον κόσμο, όπου η Τεχνόσφαιρα θα έχει μαγνητίσει ένα μέρος των ανθρώπων, κάποιοι θα χρειάζονται βοήθεια «απ’ έξω» για να λυτρωθούν από τη λαβή της. Ποιοι θα είναι τότε ικανοί να εισέλθουν σε αυτή την υπερμεγέθη, απανθρωποποιημένη Τεχνόσφαιρα για να συνδράμουν αυτές τις μαγεμένες, αιχμάλωτες ψυχές; Πιθανότατα εκείνοι που ήδη σήμερα αναπτύσσουν τις ικανότητές τους σε επαφή με την Τεχνόσφαιρα, που ασκούνται να συνομιλούν με τον κόσμο των μηχανών και ταυτόχρονα καλλιεργούν μια πνευματική κουλτούρα. Αυτές οι ικανότητες θα μεταφερθούν πέρα από την παρούσα ζωή στις επόμενες ενσαρκώσεις τους και θα ωριμάσουν, ώστε να υπηρετήσουν όσους θα βρεθούν σε υπαρξιακή ανάγκη. Ό,τι εκτυλίσσεται σήμερα ως σχέση ανθρώπου–μηχανής μπορεί να ιδωθεί σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα — πέρα από τον παράγοντα της άμεσης χρησιμότητας — δηλαδή στην προοπτική μιας αποφασιστικής πνευματικής εξέλιξης.

Υποσημειώσεις

1. Wladimir I. Wernadski, Die Biosphäre. Leningrad 1926.
2. Eric D. Galbraith, Abdullah Al Faisal, Tanya Matitia, William Fajzel, Ian Hatton, Helmut Haberl, Fridolin Krausmann, Dominik Wiedenhofer, Delineating the Technosphere: Definition, Categorization, and Characteristics. In: Earth System Dynamics 16 (2025), S. 979–999.
3. Rudolf Steiner gründete seine Forschungen zur Kosmogonie auf einem panpsychistischen Ansatz. In den frühen Manuskripten beschreibt er, wie sich die Natur des Bewusstseins mit der zunehmenden Komplexität der Materie entwickelt. Vgl.: Rudolf Steiner, Fragment einer theosophischen Kosmogonie. In: Kritische Ausgabe (ska), Bd. 8,1–2: Schriften zur Anthropogenese und Kosmogonie. Hrsg. und komm. von Christian Clement. Stuttgart-Bad Cannstatt 2018.
4. Rudolf Steiner, Kunst im Lichte der Mysterienweisheit. Erster Vortrag, Dornach, 28. Dezember 1914. In: Gesamtausgabe (GA) 275. Dornach: Rudolf Steiner Verlag 1990.
5. Rudolf Steiner, Menschenschicksale und Völkerschicksale. Fünfter Vortrag, Berlin, 19. Januar 1915. GA 157.
6. Dmitry Orlov: Shrinking the Technosphere. Getting a Grip on Technologies that Limit our Autonomy, Self-Sufficiency and Freedom. Gabriola Island 2016.
7. Nikolai Fjodorowitsch Fjodorow, Philosophie des gemeinsamen Werks. Aufsätze, Gedanken und Briefe. Hrsg. von V. A. Kozhevnikow und N. P. Peterson. 2 Bde. Moskau 1906/1913.
8. Aischylos, Orestie. Reclam, Stuttgart 2016.
9. Johann Wolfgang von Goethe, Faust. Der Tragödie zweiter Teil. Stuttgart und Tübingen 1832.
10. Rudolf Steiner, Spenglers welthistorische Perspektiven. In: Der Goetheanumgedanke inmitten der Kulturkrisis der Gegenwart. Gesammelte Aufsätze aus der Wochenschrift ‹Das Goetheanum› 1921–1925. Dornach 1963 (Rudolf Steiner Gesamtausgabe, Bd. 36).
11. Rudolf Steiner: Die Aufgabe der Anthroposophie gegenüber Wissenschaft und Leben. GA 77a. Rudolf-Steiner-Verlag, Dornach 1997.
12. Novalis, Heinrich von Ofterdingen. Hrsg. von Friedrich Schlegel und August Wilhelm Schlegel. Berlin 1802.