Βασισμένο στο άρθρο της Anna-Katharina Dehmelt

Η βιοδυναμική γεωργία βασίζεται εδώ και έναν αιώνα σε μια σειρά παρασκευασμάτων που αναπτύχθηκαν από τον Rudolf Steiner, τα οποία εφαρμόζονται σε απειροελάχιστες ποσότητες, αλλά θεωρείται ότι έχουν βαθιά επίδραση στη γονιμότητα του εδάφους και στην υγεία των φυτών. Για πολλούς, αυτά τα παρασκευάσματα αποτελούν το πιο αινιγματικό στοιχείο της μεθόδου: πώς γίνεται τόσο μικρή ποσότητα να έχει τόσο μεγάλη δράση; Μια πρόσφατη μελέτη έρχεται να ρίξει φως σε αυτό το μυστήριο, χρησιμοποιώντας τα εργαλεία της σύγχρονης μικροβιολογίας.

---

Το ότι τα παρασκευάσματα της βιοδυναμικής γεωργίας έχουν επίδραση έχει αποδειχθεί από πολλές μελέτες. Αλλά πώς ακριβώς δρουν; Σε αυτό το ερώτημα υπήρχαν έως τώρα ελάχιστα σημεία αναφοράς σε επιστημονικό-εμπειρικό επίπεδο. Μια νέα μελέτη πέτυχε πλέον μια σημαντική πρόοδο προς αυτή την κατεύθυνση.
Στην ομάδα του γεωπόνου Jürgen Fritz, στο τμήμα του Witzenhausen του Πανεπιστημίου του Kassel, πραγματοποιήθηκε μια εκτενής έρευνα. Η μελέτη βασίστηκε στην έρευνα του μικροβιώματος του εδάφους, που τα τελευταία χρόνια έχει απασχολήσει πολλά πανεπιστήμια. Είναι πλέον γνωστό ότι το μικροβίωμα —το οποίο αποτελείται από βακτήρια και μύκητες— προκαλεί ασθένειες μόνο σε μικρό ποσοστό· πολύ σημαντικότερη είναι η συμβολή αυτών των μικροσκοπικών, εξαιρετικά πολυάριθμων οργανισμών στην υγεία.
Τα μικροοργανισμοί του εδάφους έχουν μελετηθεί τα τελευταία χρόνια μέσω της ανάλυσης των γονιδιακών τους αλληλουχιών, και πλέον μπορούν να ταυτοποιηθούν οι ομάδες εκείνες που έχουν προαγωγική επίδραση στην ανάπτυξη. Αυτές παράγουν, για παράδειγμα, αυξητικές ορμόνες, βελτιώνουν τη δυνατότητα συγκράτησης νερού στο έδαφος και συμβάλλουν θετικά στην ανθεκτικότητα του φυτού σε καταπονήσεις, όπως η ζέστη, η ξηρασία ή η υπερβολική υγρασία. Αυτοί οι μικροοργανισμοί ονομάζονται Plant Growth Promoting Microorganisms (PGPM). Στον συμβατικό αγροτικό τομέα γίνονται πλέον πειράματα για τον «εμβολιασμό» του εδάφους με αυτούς τους PGPM, οι οποίοι είναι ευεργετικοί για την ανάπτυξη των φυτών και πολλαπλασιάζονται ταχύτατα στη ριζόσφαιρα των φυτών που έχουν υποστεί τέτοια αγωγή.
«Η επίδραση είναι μικρή όταν χρησιμοποιείται μόνο ένα στέλεχος βακτηρίου», παρατηρεί ο Jürgen Fritz. «Αντίθετα, έχει πολύ μεγαλύτερη επίδραση όταν το έδαφος εμβολιάζεται με μείγμα διαφόρων στελεχών. Επιπλέον, έχει σημασία και η προέλευσή τους: τα βακτήρια που καλλιεργούνται στο εργαστήριο είναι λιγότερο αποτελεσματικά από εκείνα που προέρχονται από τη φύση, καθώς τα τελευταία είναι καλύτερα προσαρμοσμένα. Το ιδανικό θα ήταν να χρησιμοποιείται μεγάλος αριθμός βακτηριακών και μυκητιακών στελεχών από τη φύση και να πολλαπλασιάζονται όχι στο εργαστήριο αλλά μέσα στο ίδιο το φυσικό περιβάλλον.»
Το κεντρικό ερώτημα της έρευνας ήταν λοιπόν αν τα βιοδυναμικά παρασκευάσματα ανταποκρίνονται σε αυτές τις ιδιότητες και αν μπορούν, με αυτή την έννοια, να θεωρηθούν μια μορφή εμβολιασμού του εδάφους με PGPM — και άρα να εξηγείται έτσι, έστω εν μέρει, η αποτελεσματικότητά τους.

Εκατοντάδες Δείγματα
Για την έρευνα επιλέχθηκαν τα παρασκευάσματα ψεκασμού Hornmist και Hornkiesel, που ανέπτυξε ο Rudolf Steiner το 1924 για τη βιοδυναμική γεωργία. Στην περίπτωση του Hornmist, ένα κέρατο αγελάδας γεμίζεται με κοπριά αγελάδας, ενώ στο Hornkiesel με λεπτοαλεσμένο χαλαζία. Το κέρατο θάβεται στη γη — τον χειμώνα για το Hornmist, το καλοκαίρι για το Hornkiesel. Μετά από έξι μήνες, η μετασχηματισμένη ουσία αφαιρείται από το κέρατο, αναδεύεται ρυθμικά σε νερό για μία ώρα και κατόπιν ψεκάζεται στα χωράφια. Χρησιμοποιούνται 100 γραμμάρια παρασκευάσματος σε 100 λίτρα νερό και το διάλυμα διανέμεται σε 10.000 τετραγωνικά μέτρα καλλιεργήσιμης γης — μια πολύ μεγάλη αραίωση, αλλά η ουσία του παρασκευάσματος παραμένει ανιχνεύσιμη στο νερό. Το πρώτο βήμα ήταν να εξεταστεί η περιεκτικότητα των ίδιων των παρασκευασμάτων σε PGPM. Όπως αναμενόταν, ήταν υψηλή. Στη συνέχεια, τα παρασκευάσματα εφαρμόστηκαν σε 24 διαφορετικές τοποθεσίες στη Γερμανία και στη Γαλλία, με πολύ διαφορετικές συνθήκες εδάφους, πάντοτε στη μισή έκταση των αγρών — ενώ η άλλη μισή χρησίμευε ως ομάδα ελέγχου, χωρίς καμία εφαρμογή παρασκευάσματος.  Σε ορισμένες περιπτώσεις, η εφαρμογή έγινε επαναλαμβανόμενα, επί πολλά συναπτά έτη. Συγκεντρώθηκαν έτσι εκατοντάδες δείγματα εδάφους προς ανάλυση.
Η προσπάθεια απέδωσε καρπούς: τα αποτελέσματα είναι πειστικά. Όχι μόνο περιέχουν τα καλλιεργημένα εδάφη περισσότερους PGPM από τα ακαλλιέργητα, αλλά παρουσιάζουν περίπου και τη σύνθεση των PGPM που βρέθηκαν στο ίδιο το παρασκεύασμα. Το παρασκεύασμα, δηλαδή, διεγείρει τη ριζόσφαιρα ώστε να παράγει περισσότερους από τους συγκεκριμένους μικροοργανισμούς, από ό,τι τα ακαλλιέργητα εδάφη, και μάλιστα να παράγει ακριβώς εκείνους που περιέχονται στο παρασκεύασμα — σαν μια μορφή αποικισμού.
Η ανάπτυξη του μικροβιώματος ακολουθεί επίσης την πορεία που είναι γνωστή από άλλες έρευνες για τον εμβολιασμό: η δράση αυξάνεται επί οκτώ εβδομάδες και κατόπιν μειώνεται. Επαναλαμβανόμενοι εμβολιασμοί οδήγησαν σε μεγαλύτερη επίδραση.
Συνολικά, μπορούμε να συμπεράνουμε ότι τα παρασκευάσματα δρουν ως εξαιρετικά αποτελεσματικός εμβολιασμός: με ελάχιστη —και οικονομικότερη— ποσότητα ουσίας επιτυγχάνεται ισχυρή επίδραση.

Νοημοσύνη στο Ελάχιστο
Σε μία τοποθεσία, όμως —στο Geisenheim— δεν ανιχνεύτηκε καμία επίδραση· μάλιστα η τάση ήταν αντίθετη. Αυτό δείχνει ότι στο πεδίο του ζωντανού οργανισμού δεν υπάρχουν πάντοτε τα ίδια αποτελέσματα, αλλά ότι οι δράσεις συνδέονται με τη συνολική κατάσταση του περιβάλλοντος. Το έδαφος στο Geisenheim είναι εξαιρετικά πλούσιο σε άζωτο, οπότε η προσθήκη επιπλέον PGPM που προάγουν την ανάπτυξη δεν είναι απαραίτητη και δεν θα βελτίωνε τίποτα. Ο Jürgen Fritz εξηγεί:
«Γνωρίζουμε ότι τα φυτά μπορούν να πολλαπλασιάζουν στοχευμένα τα ευνοϊκά βακτήρια και τους μύκητες στη ριζόσφαιρά τους. Τα παρασκευάσματα πιθανόν λειτουργούν σαν μια προσφορά PGPM προς τα φυτά, τα οποία τα ενισχύουν επιλεκτικά, ανάλογα με την εκάστοτε κατάσταση και τον παράγοντα στρες.»
Αυτό συμφωνεί με την εμπειρία πολλών βιοδυναμικών καλλιεργητών, οι οποίοι παρατηρούν ότι τα παρασκευάσματα έχουν ιδιαίτερα θετική δράση σε περιόδους στρες.
Εντυπωσιακό είναι επίσης ότι δύο κατηγορίες μικροοργανισμών που κανονικά ανήκουν στους PGPM —εκείνοι που παράγουν αμπσισικό οξύ και σαλικυλικό οξύ— δεν βρέθηκαν ούτε στα παρασκευάσματα ούτε στα εδάφη. Γιατί συμβαίνει αυτό, δεν είναι ακόμη γνωστό. «Το μικροβίωμα του εδάφους είναι καθρέφτης του περιβάλλοντός του», συνοψίζει ο Jürgen Fritz. «Στο βαθμό που το κατανοούμε έως τώρα, τα παρασκευάσματα προσφέρουν στο φυτό μια ποικιλία που το βοηθά να αυτορρυθμιστεί καλύτερα σε καταστάσεις στρες». Φαίνεται ότι φυτό και μικροβίωμα έχουν κάτι σαν κοινή «νοημοσύνη», μέσω της οποίας η δημιουργία ευνοϊκών μικροοργανισμών ενεργοποιείται κατάλληλα ανάλογα με την περίσταση — ή δεν ενεργοποιείται.
Χάρη στη νέα μελέτη υπάρχει πλέον για πρώτη φορά ένα μοντέλο δράσης των βιοδυναμικών παρασκευασμάτων που μπορεί να γίνει κατανοητό ακόμη και από την εξωτερικά προσανατολισμένη επιστήμη. Ο Jürgen Fritz τονίζει: «Φυσικά αυτό περιγράφει μόνο ένα επίπεδο του πώς μπορούν να δρουν τα παρασκευάσματα.»
Ίσως αυτό να γίνεται πιο κατανοητό με την αναλογία του διαλογισμού: στον διαλογισμό η πίεση του αίματος πέφτει — και αυτό μπορούμε να το μετρήσουμε. Όμως δεν είναι αυτή η μοναδική επίδραση του διαλογισμού. Κατ’ ανάλογο τρόπο, τα πειράματα με τα παρασκευάσματα δεν αποκαλύπτουν όλες τις επιδράσεις τους. Ο Rudolf Steiner το 1924 σίγουρα δεν σκεφτόταν το μικροβίωμα — το οποίο δεν ήταν τότε καν γνωστό. Εκείνος συνέθεσε διάφορα στοιχεία και τα έφερε σε μια αλληλεπίδραση που στη φύση δεν υπάρχει αυτούσια, αλλά έχει εσωτερική λογική. Αυτή η «νέα δημιουργία» εκδηλώνεται, μεταξύ άλλων, και στο μικροβίωμα, αλλά εκεί δεν έχει την αρχή της. Υπάρχει ακόμη πολύς δρόμος για να κατανοηθεί πλήρως.
Ανοιχτό μένει επίσης —όπως σημειώνει ο Jürgen Fritz— αν το δυναμικό που δημιουργείται στο έδαφος οδηγεί πράγματι σε μεγαλύτερη ανθεκτικότητα των φυτών. Αυτό αποτελεί αντικείμενο περαιτέρω έρευνας. Με βάση όμως την εμπειρία που υπάρχει μέχρι σήμερα με τα παρασκευάσματα, μπορούν να αναμένονται θετικά αποτελέσματα. Και αυτά θα σήμαιναν: μεγαλύτερη αντοχή σε συνθήκες στρες και συνεπώς υψηλότερες αποδόσεις κατά τη συγκομιδή.

Σχετικές έρευνες

– Σχετικά με τη μελέτη που συζητήθηκε: Milke et al. (2024): Enrichment of putative plant growth promoting microorganisms in biodynamic compared to organic agriculture soils. ISME Communications 2024 Feb: 4(1). doi.org/10.1093/ismeco/ycae021

– Περαιτέρω μελέτες σχετικά με τα παρασκευάσματα