«…οι έννοιες που είναι απαραίτητες για να κατανοήσουμε εκ νέου την άληθινη πραγματικότητα των ανθρώπων και, κατά συνέπεια, να κατανοήσουμε σε κάποιο βαθμό την άληθινη πραγματικότητα του κόσμου, πρέπει να είναι ρευστές· αυτές οι έννοιες δεν πρέπει να έχουν σαφή περιγράμματα. Διότι η πραγματικότητα δεν είναι κάτι στατικό, αλλά κάτι που συμβαίνει. Και αν θέλουμε να κατανοήσουμε την πραγματικότητα με τις έννοιες και τις ιδέες μας, τότε πρέπει να ακολουθήσουμε με τις έννοιές μας τη ροή, το γίγνεσθαι της πραγματικότητας.» –

Rudolf Steiner, GA 183, «Η επιστήμη της ανθρώπινης ανάπτυξης» 6η διάλεξη, 26 Αυγούστου 1918, Dornach.

---

Με μια δεύτερη ανάγνωση

Πόσο εύκολο είναι να σκεφτόμαστε χωρίς να φυλακιζόμαστε στις ίδιες μας τις βεβαιότητες; Σε μια διάλεξη του 1918, ο Rudolf Steiner διατυπώνει μια ιδιαίτερα επίκαιρη απαίτηση: απέναντι σε μια πραγματικότητα που διαρκώς μεταβάλλεται και γίνεται, η σκέψη δεν μπορεί να παραμένει άκαμπτη. Οι έννοιές μας, λέει, πρέπει να μπορούν να κινούνται μαζί με την πραγματικότητα.
Ίσως το μεγαλύτερο παράδοξο της εποχής μας είναι ότι, ενώ έχουμε πρόσβαση σε περισσότερη γνώση από οποιαδήποτε προηγούμενη γενιά, μοιάζουμε όλο και λιγότερο ικανοί να ανεχθούμε μια διαφορετική σκέψη. Όλοι γνωρίζουν. Όλοι έχουν αποφασίσει. Όλοι κατέχουν ένα μικρό κομμάτι της «αλήθειας» και είναι έτοιμοι να πολεμήσουν για να αποδείξουν ότι είναι ολόκληρη.
Πολιτική, επιστήμη, θρησκεία, ιατρική, κοινωνία: οι βεβαιότητες υψώνονται σαν τείχη και η αμφιβολία αντιμετωπίζεται περίπου ως ελάττωμα χαρακτήρα. Δεν συζητούμε για να ανακαλύψουμε· συζητούμε για να νικήσουμε. Δεν ακούμε για να καταλάβουμε· ακούμε περιμένοντας τη σειρά μας να απαντήσουμε. Κι όμως, ο Steiner εδώ επισημαίνει κάτι πολύ πιο απαιτητικό: αν η πραγματικότητα βρίσκεται διαρκώς σε κίνηση, τότε και η σκέψη που θέλει πραγματικά να τη συλλάβει οφείλει να μπορεί να κινείται μαζί της.
Ίσως λοιπόν ο φανατισμός να μην είναι τελικά ένδειξη ισχυρής σκέψης, αλλά ακριβώς το αντίθετο: να αντικατοπτρίζει την στιγμή που η σκέψη σταμάτησε να κινείται. Γιατί η αλήθεια δεν κινδυνεύει από τις ερωτήσεις. Τα δόγματα κινδυνεύουν.