Βασισμένο στο άρθρο του Jens Heisterkamp | info3

Η προβολή της εκπομπής του 3sat στις 11 Νοεμβρίου 2025, με τίτλο «Rudolf Steiner – Απόστολος του Εσωτερισμού», έφερε ξανά στο φως ένα γνώριμο ζήτημα: πώς ο σύγχρονος δημόσιος λόγος, διαμορφωμένος από τις βεβαιότητες του υλισμού, αντιμετωπίζει —και συχνά παρανοεί— την Ανθρωποσοφία.

---

Λίγα λόγια για τη παραγωγή:
Η παραγωγή εξετάζει τη μορφή του Rudolf Steiner (1861-1925) — γνωστού κυρίως ως ιδρυτή της Ανθρωποσοφίας — και αναρωτιέται ποια είναι η επιρροή που ασκεί ακόμη και σήμερα, ειδικά στο πλαίσιο της επιστημονικά θεμελιωμένης γνώσης και του σύγχρονου δημόσιου λόγου.
Η αφήγηση παρουσιάζει με έμφαση στοιχεία της δράσης και των θέσεων του Steiner — π.χ. τη συνταγογράφηση γκι ως θεραπεία για τον καρκίνο, την προώθηση τελετουργιών με θαμμένα κέρατα αγελάδας για τη βιοδυναμική γεωργία. Παράλληλα εξετάζει το γεγονός ότι παρόλη την αμφισβήτηση, υπάρχει σήμερα σημαντικό ποσοστό ανθρώπων που τον θεωρεί «ανθρώπινο» ή «προοδευτικό».
Μια κεντρική γραμμή του ντοκιμαντέρ είναι η διερεύνηση της σύνδεσης μεταξύ των ιδεών του Steiner και των φαινομένων της απομάκρυνσης από τον επιστημονικό λόγο, της αυξανόμενης σκεπτικιστικής στάσης απέναντι στην επιστήμη και της δυνατότητας κοινωνικής αποστασιοποίησης που μπορεί να επιφέρει ένα κοσμοείδωλο που αρνείται «γεγονότα».
Τέλος, η παραγωγή θέτει κρίσιμα ερωτήματα: Είναι η ανθρωποσοφική σκέψη κατάλληλος οδηγός για την παιδεία, την ιατρική και την κοινωνία στον 21ο αιώνα; Πόσο επιστημονικά τεκμηριωμένες είναι οι πρακτικές που βασίζονται σε αυτές τις ιδέες; Πόσο κινδυνεύει η κοινωνική συνοχή όταν η έννοια της «αλήθειας» αποδομείται;

Aσθενής σε ψυχιατρική κλινική;
Αν ο Rudolf Steiner ζούσε σήμερα, «πιθανότατα θα ήταν ασθενής σε ψυχιατρική κλινική» – με μια τέτοια δήλωση ανοίγει η νέα παραγωγή του 3sat. Αν αυτό ισχύει, τότε είναι ακόμη πιο ακατανόητο πώς γίνεται, εκατό χρόνια μετά τον θάνατο αυτού του «ψυχοπαθούς», να υπάρχουν άνθρωποι που τρώνε Demeter-λαχανικά, κάνουν θεραπεία με γκι ή στέλνουν τα παιδιά τους σε σχολεία Waldorf. Χρειάζεται, λοιπόν, «διαφώτιση»: διότι όλα αυτά, όπως μας λέει η ταινία, στηρίζονται σε μια βάση που βρίσκεται «μακριά από κάθε επιστημονική τεκμηρίωση».
Θα μπορούσε κανείς να θεωρήσει θέμα προσωπικής επιλογής το τι πιστεύει ο καθένας για την Ανθρωποσοφία. Όμως το να μην συμμορφώνεται κανείς σε όλα τα ζητήματα της ζωής με την «αναγνωρισμένη επιστήμη», δεν αποτελεί απλώς προσωπική υπόθεση – μπορεί, όπως υποστηρίζει το φιλμ, να έχει βαθιά αντικοινωνικές συνέπειες. «Ένα κοσμοείδωλο που αρνείται συστηματικά τα γεγονότα μπορεί να απομακρύνει τελικά τον άνθρωπο από τις δημοκρατικές διαδικασίες», εξηγεί ο Oliver Rautenberg, ειδικός στην κριτική της Ανθρωποσοφίας.
Πώς φάνηκε αυτό; Κυρίως την περίοδο της πανδημίας – και η ταινία το υπογραμμίζει με προσεκτικά επιλεγμένα πλάνα διαδηλώσεων. Τότε, λέει, άνθρωποι αντιστάθηκαν στα «αναγκαία μέτρα», παρότι «η αναγνωρισμένη επιστήμη» μας είχε προσφέρει «ανεπιθύμητες παρενέργειες, μάσκες και lockdown», σώζοντας «εκατομμύρια ζωές». Πολλοί ανθρωπόσοφοι επέδειξαν τότε «αδικαιολόγητες αμφιβολίες». Γι’ αυτό η ταινία θέτει –και μάλιστα «δικαίως»– το ερώτημα: «Ποια ήταν η συμβολή της ανθρωποσοφικής σκέψης στη διάβρωση της έννοιας της αλήθειας και της κοινωνικής συνοχής;» Διότι τα «μυστικά δίκτυα» των ανθρωπόσοφων, όπως προειδοποιεί, «εκτείνονται πολύ πιο μακριά απ’ όσο φαντάζεται κανείς».
Μια σοβαρή, ουσιαστική ενασχόληση με τις ιδέες του Steiner; Η ταινία την αποφεύγει με άνεση. Σε αυτό συμβάλλει, πέρα από την απειλητική μουσική υπόκρουση, και ο ειδικός Helmut Zander (ο οποίος εμφανίζεται στους τίτλους τέλους ως «επιστημονικός σύμβουλος»): χάρη σε εκείνον εκτίθεται «ανεμπόδιστα» η «μεγάλη επικινδυνότητα» της Ανθρωποσοφίας – ο «ρατσισμός του Steiner», που «οι οπαδοί του εξακολουθούν να αρνούνται», και η «παντελής αδυναμία των ανθρωπόσοφων να δουν τα λάθη τους». Και φυσικά η βιοδυναμική γεωργία: «ηχητικά τελετουργικά και θαμμένα κέρατα αγελάδας», σε αντίθεση με τον «χιλιοτεκμηριωμένο» χημικό λίπασμα και το glyphosate! Ο André Sebastiani, του «skeptics movement», το λέει ξεκάθαρα: «Όλο αυτό έχει καθαρά χαρακτηριστικά σέκτας».
Μέσα σε αυτή τη συσσωρευμένη ανοησία, η μόνη εύλογη απορία για το ντοκιμαντέρ είναι γιατί έπρεπε να δοθεί –έστω και για λίγο– χώρος σε εκπροσώπους της Ανθρωποσοφίας όπως ο Philip Kovce (αρχιβιβλιοθηκάριος στο Dornach), ο Wolfgang Tomaschitz (πρόεδρος της Ανθρωποσοφικής Εταιρείας στην Αυστρία) ή δύο βιοδυναμικές αγρότισσες. Η επιλογή αυτή εγκυμονεί, όπως σχολιάζει το άρθρο, τον κίνδυνο της «ψευδοϊσορροπίας», ειδικά αφού οι αγρότισσες εμφανίζονται… συμπαθητικές. Ακόμη και ο τίτλος της ταινίας θεωρείται υπερβολικά ήπιος: «Απόστολος του Εσωτερισμού». Οι απόστολοι δεν ήταν απαραίτητα «κακοί άνθρωποι», ούτε η εσωτερική αναζήτηση «ατιμωτική» – απλώς «περιττή» σε έναν κόσμο όπου «όλα είναι επιστημονικά εξηγήσιμα». Πιο καθαρό θα ήταν, υπονοεί ειρωνικά ο αρθρογράφος, κάτι σαν: «Ανθρωποσοφία – Ο δρόμος προς την καταστροφή» ή «Rudolf Steiner – Η ωρολογιακή βόμβα».
Σε κάθε περίπτωση, όπως φαίνεται, αυτό το φιλμ δεν θα είναι το τελευταίο του είδους του. Φαντασία υπάρχει άφθονη – όπως και τα χρήματα από τα δημόσια ταμεία.

Σχόλιο Element
Το 3sat είναι κανάλι δημόσιας ραδιοτηλεόρασης (öffentlich-rechtlich), το οποίο λειτουργεί από συνεργασία των ZDF (Γερμανία), ARD (Γερμανία), ORF (Αυστρία) και SRG SSR (Ελβετία), δηλαδή με χρήματα από το δημόσιο ταμείο. Σε μια εποχή που η δημόσια τηλεόραση επιδιώκει να στηρίξει κυρίαρχες επιστημονικές/ορθολογικές θέσεις και να διαχειριστεί την κρίση αξιοπιστίας και πόρων, η Ανθρωποσοφία εμφανίζεται ως «αντίθετη» ή «άλλη» κατεύθυνση — και ως τέτοια γίνεται στόχος.

Η παραγωγή στα Γερμανικά (στο αρχείο του 3sat) www.3sat.de/kultur/