Η ψυχική υγεία στον ΟΗΕ: ένα νέο παγκόσμιο αφήγημα και οι σκιές του

Η ψυχική υγεία στον ΟΗΕ: ένα νέο παγκόσμιο αφήγημα και οι σκιές του

Γράφει ο Γεράσιμος Ε. Κατραμάδος

Για πρώτη φορά, τα Ηνωμένα Έθνη τοποθετούν την ψυχική υγεία στο ίδιο επίπεδο με τις μεγάλες χρόνιες παθήσεις – τον καρκίνο, τον διαβήτη, τις καρδιοπάθειες. Στο νέο ψήφισμα που παρουσιάστηκε στη Γενική Συνέλευση το φθινόπωρο του 2025, ο ΟΗΕ ζητά από τα κράτη να εντάξουν την ψυχική υγεία στην πρωτοβάθμια φροντίδα, ώστε έως το 2030 να έχουν πρόσβαση σε υπηρεσίες ψυχικής φροντίδας 150 εκατομμύρια περισσότεροι άνθρωποι. [World leaders show strong support for political declaration on noncommunicable diseases and mental health] και [Fourth High-level Meeting of the UN General Assembly on the prevention and control of NCDs and the promotion of mental health and wellbeing]
Η μετατόπιση αυτή δείχνει μια ιστορική αλλαγή: το ψυχικό δεν θεωρείται πια “άλλος τομέας”, αλλά οργανικό κομμάτι της σωματικής υγείας. Ωστόσο, όπως σε κάθε μεγάλη πολιτική εξίσωση, υπάρχει πάντα ένα σημείο όπου το ανθρώπινο διαφεύγει. Και εκεί αρχίζουν οι σκιές.

Από την ψυχή ως σύμπτωμα στην ψυχή ως παράμετρο
Η νέα διεθνής πολιτική λογική αντιμετωπίζει την ψυχική υγεία ως “παράγοντα κινδύνου” για τα χρόνια νοσήματα. Η κατάθλιψη, το άγχος και οι διαταραχές ύπνου γίνονται μετρήσιμα δεδομένα στο ίδιο τραπέζι με την πίεση και τη χοληστερίνη. Η πρόθεση είναι ανθρώπινη – κανείς δεν αμφισβητεί την ανάγκη για ευρύτερη φροντίδα. Αλλά πίσω από τη γλώσσα της φροντίδας αρχίζει να αναδύεται ένα νέο είδος ψυχο-διοίκησης: η ψυχική ζωή του ανθρώπου μετατρέπεται σε πεδίο κανονιστικής διαχείρισης. Ο Rudolf Steiner είχε προειδοποιήσει ήδη από το 1917 ότι «η ψυχή του ανθρώπου δεν είναι ούτε μηχανή ούτε όργανο – είναι ο χώρος όπου το πνεύμα αποκτά εμπειρία μέσα στην ύλη» [1]. Όταν η ψυχή γίνεται απλώς “πεδίο παρέμβασης”, χάνει τη φύση της ως φορέα νοήματος. Τότε δεν έχουμε φροντίδα, αλλά επιτήρηση. Δεν έχουμε θεραπεία, αλλά τυποποίηση της εσωτερικής ζωής.

Μια ψυχολογία χωρίς πνεύμα!
Στην ενότητα Η Ψυχανάλυση υπό το Πρίσμα της Ανθρωποσοφίας [GA 178, 143, 205], ο Steiner επισημαίνει κάτι που σήμερα φαίνεται προφητικό: ότι όταν η ψυχολογία αποσπάται από τη σχέση της με το πνεύμα, «παύει να θεραπεύει την ψυχή και αρχίζει να τη διαμορφώνει κατά την εικόνα των ενστίκτων της εποχής»[1]. Η ψυχανάλυση, έλεγε, επιχείρησε να κατεβάσει το πνεύμα στο επίπεδο του ασυνείδητου. Σήμερα, ο κίνδυνος είναι να κατεβεί ακόμη πιο χαμηλά: στο επίπεδο των αλγορίθμων και των πρωτοκόλλων.
Αν η “φροντίδα” της ψυχικής υγείας εισαχθεί ως διοικητικό καθήκον των κρατών, το πνευματικό στοιχείο του ανθρώπου κινδυνεύει να σβήσει μέσα στη στατιστική ομοιομορφία. Η Ανθρωποσοφική Ιατρική δεν βλέπει την ψυχική υγεία μόνο ως ισορροπία χημισμών ή μόνο ως μετρήσιμη “συναισθηματική απόδοση”, αλλά ως ρυθμό ανάμεσα στα τρία μέλη της ανθρώπινης ύπαρξης – σώμα, ψυχή και πνεύμα. Η αληθινή θεραπεία αρχίζει όταν η ψυχή ξαναβρίσκει τον ρυθμό της ανάμεσα στη βιολογία και στη συνείδηση. Πιστεύω ότι δεν υπάρχει πρωτόκολλο που να μπορεί να το επιβάλει αυτό.

Από τη φροντίδα στην κανονικοποίηση
Η ένταξη της ψυχικής υγείας στην πρωτοβάθμια φροντίδα δημιουργεί επίσης νομικά και ηθικά ερωτήματα. Αν ο οικογενειακός γιατρός αποκτήσει την υποχρέωση να “ελέγχει” την ψυχική κατάσταση του πολίτη, τι σημαίνει αυτό για την ελευθερία του; Αν τα δεδομένα ψυχικής υγείας ενταχθούν στα ηλεκτρονικά μητρώα, ποιος θα έχει πρόσβαση σε αυτά; Και αν οι διεθνείς οδηγίες ορίσουν ένα “πρότυπο ψυχικής ισορροπίας”, πώς θα διαφυλαχθεί η πολυμορφία της ανθρώπινης ψυχής απέναντι στις κανονιστικές αξιώσεις της υγείας;
Ο Steiner μας θυμίζει: «Ο άνθρωπος δεν είναι φαινόμενο για παρατήρηση, αλλά ον για συνοδεία. Όταν προσπαθούμε να τον “διορθώσουμε”, τον χάνουμε». Η ψυχή, με την έννοια της ανθρωποσοφίας, δεν χρειάζεται έλεγχο – χρειάζεται κατανόηση. Η ψυχική ασθένεια δεν είναι “λάθος συστήματος”, αλλά κάλεσμα προς ένα βαθύτερο νόημα που έχει αποκοπεί. Η ιατρική που θα παραμείνει ανθρώπινη οφείλει να βλέπει και αυτό το κάλεσμα, όχι μόνο τα συμπτώματα.
Από την οπτική της Ανθρωποσοφικής Ιατρικής, το σημαντικότερο ζήτημα που ανοίγει η νέα πολιτική του ΟΗΕ δεν είναι η “πρόσβαση”, αλλά η ελευθερία. Η ψυχική υγεία δεν μπορεί να μετατραπεί σε υποχρέωση, ούτε να οριστεί με νόμο. Κάθε ψυχή έχει το δικαίωμα να βαδίζει τον δικό της ρυθμό ανάμεσα στην ασθένεια και στη μεταμόρφωση. Η πολιτική μπορεί να οργανώσει συστήματα φροντίδας· δεν μπορεί όμως να ορίσει τι είναι ψυχική ισορροπία χωρίς να παραβιάσει τη μοναδικότητα του ανθρώπου. Η Ανθρωποσοφική Ιατρική βλέπει στο ψυχικό πάθος όχι μόνο πόνο, αλλά και δυνατότητα — τη δυνατότητα να αναγεννηθεί μια νέα μορφή επίγνωσης.
Και αυτή η αναγέννηση, όπως γράφει ο Steiner, «δεν μπορεί να επιβληθεί από έξω· μπορεί μόνο να αφυπνιστεί από μέσα».
Η νέα παγκόσμια πολιτική αφήγηση για την ψυχική υγεία είναι, αναμφίβολα, καλοδεχούμενη ως πρόθεση φροντίδας. Αλλά εκεί όπου το πνεύμα απουσιάζει, κάθε πρόθεση κινδυνεύει να γίνει μηχανισμός. Το στοίχημα των επόμενων χρόνων δεν θα είναι μόνο η πρόσβαση, αλλά το ποιος θα ορίζει την ψυχή. Κι αυτό είναι το σημείο όπου η Ανθρωποσοφική Ιατρική, με την κατανόηση του ανθρώπου ως τετραπλής και τριπλής οντότητας, έχει κάτι καίριο να υπενθυμίσει: ότι η υγεία δεν είναι συμμόρφωση, αλλά σχέση — και ότι η ελευθερία δεν είναι πολυτέλεια της ψυχής, αλλά προϋπόθεση για τη θεραπεία.


Αναφορές
[1] Rudolf Steiner: GA 115 | GA 143 | GA 178 | GA 205
(Ψυχολογία του Σώματος, της Ψυχής & του Πνεύματος, εκδ. Etra).
[2] Michaela Glöckler, Mental Health and Human Development in the Light of Anthroposophy, ομιλία στο International Annual Conference of the Medical Section, Goetheanum, Dornach, 2019.
[3] Matthias Girke, It Is the Spirit That Builds Its Body – The Effectiveness of the Ego Organization in the Human Body, Das Goetheanum 2023.
[4] World Health Organization, UN High-Level Meeting on Noncommunicable Diseases and Mental Health, 2025.
[5] United Nations | Civil Society: UN High-Level Meeting on the Prevention and Control of Noncommunicable Diseases and the Promotion of Mental Health

Άφησε ένα σχόλιο

To email σου δεν θα δημοσιευτεί