Γράφει ο Wolfgang G. Voegele | Themen der Zeit

Μια λιγότερο γνωστή αλλά βαθιά αποκαλυπτική συνάντηση ανάμεσα σε δύο εμβληματικές μορφές της ευρωπαϊκής σκέψης (τον Rudolf Steiner και τη Rosa Luxemburg), ανοίγει ένα παράθυρο σε μια εποχή όπου η πνευματική αναζήτηση και η κοινωνική επανάσταση διασταυρώνονταν με τρόπο δραματικό. Πέρα από ιδεολογίες και ιστορικές αφηγήσεις, η συνάντηση αυτή μας καλεί να στοχαστούμε πάνω στη σχέση ελευθερίας, συνείδησης και κοινωνικής μεταμόρφωσης.

---

Στη δημόσια κριτική, ο Rudolf Steiner κατατάσσεται συνήθως στο δεξιό εθνικό φάσμα, ενώ ο «αριστερός Steiner» (ή τουλάχιστον η κοινωνικοπολιτική του δράση και η στροφή του προς την εργατική τάξη) φαίνεται σε μεγάλο βαθμό να έχει περιπέσει στη λήθη. Ακόμη και μέσα στο αστικό ανθρωποσοφικό περιβάλλον, η δέσμευσή του για μια συνολική κοινωνική μεταρρύθμιση και οι διαλέξεις του προς προλετάριους απαξιώθηκαν ως «παραστράτημα προς την πολιτική», ενώ οι ώρες ερωτήσεων που αφιέρωνε στους εργάτες του Goetheanum κρίθηκαν κατά καιρούς ως χάσιμο χρόνου.
Οι ακόλουθες σκέψεις υπενθυμίζουν τη συνάντηση του Steiner με τη Rosa Luxemburg (1871–1919), μία από τις ηγετικές μορφές του γερμανικού εργατικού κινήματος. Γεννημένη στην Πολωνία του Συνεδρίου (τότε Ρωσική Αυτοκρατορία) ως κόρη εβραϊκής οικογένειας, μεγαλωμένη σε μεγαλοαστικό περιβάλλον, με ευρεία ανθρωπιστική παιδεία, αναγορεύεται το 1897 στη Ζυρίχη διδάκτωρ της εθνικής οικονομίας με άριστα. Το 1898 μετακόμισε στο Βερολίνο, όπου εντάχθηκε στο SPD. Φυλακίστηκε επανειλημμένα (μεταξύ άλλων και για προσβολή της μοναρχίας).
Κατά τη διάρκεια του πολέμου υπήρξε συνιδρύτρια του Σπαρτακιστικού Συνδέσμου, από τον οποίο προέκυψε το Κομμουνιστικό Κόμμα Γερμανίας (KPD). Στα πολιτικά της γραπτά αποδέχθηκε τη Ρωσική Οκτωβριανή Επανάσταση, αλλά άσκησε κριτική στον δημοκρατικό συγκεντρωτισμό του Λένιν. Ως αρχισυντάκτρια της «Κόκκινης Σημαίας» υποστήριξε τη δημιουργία μιας δημοκρατίας συμβουλίων των εργατών. Μαζί με τον Karl Liebknecht συνελήφθη το 1919 και, με την ανοχή των Σοσιαλδημοκρατών που συμμετείχαν στην κυβέρνηση του Συμβουλίου των Λαϊκών Επιτρόπων, δολοφονήθηκε από δεξιά Freikorps. [2]
Κατά τη διάρκεια της δράσης του ως (ακομμάτιστος) διδάσκων στη Σχολή Επιμόρφωσης Εργατών του Βερολίνου, ο Rudolf Steiner τη γνώρισε προσωπικά. Η σχέση τους χαρακτηριζόταν από αμοιβαία εκτίμηση, αν και ο Steiner απέρριπτε την υλιστική αντίληψη της ιστορίας και τη διδασκαλία της ταξικής πάλης.
Με αφορμή την εναρκτήρια εκδήλωση του παραρτήματος στο Spandau, στις 12 Ιανουαρίου 1902, εμφανίστηκε μαζί της στο βήμα. Στην ομιλία της «Επιστήμη και εργατικός αγώνας» συνέχισε αμέσως, συμπληρώνοντας τις θέσεις της με αναφορά στη σημασία του πνευματικού στοιχείου. Όταν το 1919 μίλησε εκ νέου, στο πλαίσιο της κίνησης της Τριπλής Κοινωνικής Διάρθρωσης, ενώπιον προλεταριακού κοινού, αναφέρθηκε επανειλημμένα στην ομιλία της. [3] Στο πρώτο κεφάλαιο του έργου του «Τα βασικά σημεία του κοινωνικού ζητήματος», ο Steiner παρέθεσε αποσπάσματα από αυτήν την ομιλία σχεδόν κατά λέξη. [4]
Ο Max Kully, αντισημίτης αντίπαλος του Steiner, έβλεπε στην Ανθρωποσοφία έναν συγκαλυμμένο κομμουνισμό. Υποστήριξε ότι ο Steiner, σε διάλεξη το 1919 στη Ζυρίχη, καυχήθηκε για τη γνωριμία του με τη δολοφονημένη Rosa Luxemburg και επαίνεσε τις θέσεις της. [5]
Η κριτική του Steiner προς τον σοσιαλισμό είναι εμφανής: αν και αυτός απελευθερώθηκε από τις παρωχημένες ιδέες της αστικής τάξης και τον μιλιταρισμό της, «εντούτοις έχει πέσει ακόμη περισσότερο στην πίστη στην αλάνθαστη υλιστική επιστήμη, στον θετικισμό όπως αυτός διδάσκεται σήμερα». Η ώθηση προς την ελευθερία δεν γίνεται ανεκτή στο πλαίσιο της «πιο σύγχρονης κίνησης» [έτσι αποκαλεί το εργατικό κίνημα]. Αναφέρει την απομάκρυνσή του από τη Σχολή Επιμόρφωσης Εργατών, επειδή αρνήθηκε να διδάξει την υλιστική αντίληψη της ιστορίας. Η ιδέα της ελευθερίας πρέπει να θεμελιώνεται σε μια επιστήμη της ελευθερίας. Η αστική τάξη δεν είναι δεκτική σε αυτό, αλλά το προλεταριάτο στο οποίο, ιδίως σε σύνδεση με την ομιλία της Luxemburg, «πάντα έβρισκε κάποια απήχηση». [6]
Επανέρχεται συχνά στη συγκέντρωση του Spandau: «Στεκόμουν […] στο ίδιο βήμα με τη Rosa Luxemburg, της οποίας το τέλος υπήρξε τόσο τραγικό. Μιλήσαμε και οι δύο σε μια συγκέντρωση προλεταρίων για την επιστήμη και τους εργάτες. Η Rosa Luxemburg είπε τότε λόγια από τα οποία μπορούσε κανείς να δει πόσο έντονα άναβαν μέσα στις ψυχές αυτών των ανθρώπων, που είχαν έρθει το απόγευμα της Κυριακής, έχοντας μαζί τους τη γυναίκα και το παιδί τους. Ήταν μια συνάντηση που γέμιζε την καρδιά.» [7]

Πώς βίωσε ο Rudolf Steiner τη Rosa Luxemburg
Στο ανθρωποσοφικό συνέδριο της Βιέννης το 1922, όταν ο Steiner μίλησε για τελευταία φορά δημόσια για το κοινωνικό ζήτημα, χαρακτήρισε και τη Rosa Luxemburg:
«Μια ιδιαίτερα χαρακτηριστική προσωπικότητα της κοινωνικής δράσης στη σύγχρονη εποχή είναι η Rosa Luxemburg. Όταν τη γνώριζε κανείς ως προσωπικότητα, είχε μπροστά του έναν άνθρωπο που εμφανιζόταν σχεδόν πλήρως με αστικές συνήθειες: μετρημένη στην κίνηση, μετρημένη στον τρόπο ομιλίας, συγκρατημένη σε κάθε της κίνηση και σε κάθε της λέξη. Υπήρχε μάλιστα μια ορισμένη πραότητα, τίποτε το θυελλώδες σε αυτή την ατομικότητα. Όταν όμως μιλούσε από το βήμα, τότε μιλούσε με τέτοιο τρόπο […] ώστε έλεγε περίπου: Ναι, υπήρξε μια εποχή όπου ο άνθρωπος πίστευε ότι προέρχεται από κάποιους πνευματικούς κόσμους, ότι αυτοί οι πνευματικοί κόσμοι τον τοποθέτησαν μέσα στην κοινωνική ζωή. Σήμερα γνωρίζουμε για τον άνθρωπο -έτσι έλεγε- ότι κάποτε […] σκαρφάλωνε σαν πίθηκος στα δέντρα, και ότι από αυτόν τον ανθρωποπίθηκο εξελίχθηκαν εκείνοι που σήμερα βρίσκονται στις διάφορες θέσεις της κοινωνικής ζωής. Και αυτό παρουσιαζόταν με έναν τρόπο που, θα έλεγα, διαποτιζόταν από έναν ορισμένο θρησκευτικό παλμό – όχι με τη φωτιά της άμεσης ατομικής δράσης, αλλά όπως μπορούσαν να το κατανοήσουν καλύτερα οι μεγάλες προλεταριακές μάζες: με μια ορισμένη μετρημένη ξηρότητα, έτσι ώστε […][παρ’ όλα αυτά] να προκαλεί έναν βαθμό ενθουσιασμού — επειδή γινόταν αισθητό: στην ουσία όλοι οι άνθρωποι είναι ίσοι και όλες οι κοινωνικές διαφορές έχουν εξαφανιστεί!» Αυτό το έλεγε από μια θεωρία που πίστευε ότι είναι ζωντανή και γόνιμη. «Όπως αυτή η χαρακτηριστική προσωπικότητα, η Rosa Luxemburg, έτσι στέκονται στην ουσία οι περισσότεροι άνθρωποι σήμερα μέσα στην κοινωνική ζωή: μιλούν για την κοινωνική ζωή χωρίς στα λόγια τους να πάλλεται η δύναμη που προέρχεται από την άμεση ζωή, από τη συμ-βίωση του κοινωνικού μέσα στον άνθρωπο.» [8]

Ως μοναδικό γραπτό τεκμήριο της γνωριμίας τους έχει διασωθεί μια επιστολή της Rosa Luxemburg προς τον Steiner, με σεβαστικό τόνο, με ημερομηνία 14 Οκτωβρίου 1902. [9]

Friedenau, 14.X.02.
Αξιότιμε κύριε Δόκτορα,
Η φέρουσα την παρούσα επιστολή, μία κυρία που γνωρίζω πολύ καλά, συμπατριώτισσά μου και συντρόφισσα, επιθυμεί να ζητήσει τη συμβουλή σας σε ορισμένα λογοτεχνικά ζητήματα. Υπολογίζω στην καλοσύνη σας!
Ελπίζω να είστε καλά. Κατά καιρούς ακούω για τις επιτυχίες σας στην εκπαίδευση των εργατών. Πρόσφατα, υπό την επιρροή του Kautsky, θέλησαν οπωσδήποτε να με εντάξουν στη διδασκαλία της εθνικής οικονομίας, αλλά αρνήθηκα γενναία, αν και με βαριά καρδιά. Η εκλαΐκευση της επιστήμης είναι για μένα ένα από τα ωραιότερα καθήκοντα, αλλά προτιμώ ακόμη – εγώ η ωμή εγωίστρια – να θηλάζω η ίδια από τους μαστούς της!

Με φιλικούς χαιρετισμούς
Dr. Rosa Luxemburg

Η Rosa κατοικούσε τότε (1902–1911) στο Βερολίνο-Friedenau, Cranachstraße 58· όχι μακριά από εκεί κατοικούσε και ο Steiner (Kaiserallee 95, σήμερα Bundesallee) τα έτη 1899–1904.
Σε επιστολή προς τη Johanna Mücke, μέλος της διοίκησης της Σχολής Επιμόρφωσης Εργατών και μετέπειτα θεοσοφίστρια, ο Steiner αναφέρεται στη δυσανεξία των κομματικών ηγεσιών: «Θα κάναμε αναμφίβολα σημαντική πρόοδο μέσα στο προλεταριάτο, αν οι ηγέτες των κομμάτων δεν προσπαθούσαν τόσο επίμονα να μας υπονομεύσουν το έδαφος.» (28.6.1903). Προς την ίδια αποδέκτρια τόνισε λίγο αργότερα τη συμβατότητα Θεοσοφίας και Σοσιαλισμού: «Θα διαπιστώσετε, όπως ελπίζω με βεβαιότητα, όλο και περισσότερο ότι η θεοσοφική εργασία δεν αντιστρατεύεται τη σοσιαλιστική, αλλά ότι οι δύο ανήκουν μαζί όπως το γράμμα ενός βιβλίου και το νόημά του.» [10]

Η Ρόζα Λούξεμπουργκ κατά τη διάρκεια ομιλίας της
στο Διεθνές Σοσιαλιστικό Συνέδριο στη Στουτγάρδη (1907).

Μαρτυρίες μαθητών της Σχολής Επιμόρφωσης Εργατών
«Πάντοτε μιλούσε για το έργο του Karl Marx με μεγάλη εκτίμηση» (Alwin Alfred Rudolph, σ. 66) [11]·
Emil Unger: «Αργότερα συνάντησα τον Steiner μερικές ακόμη φορές, και τότε μου εκμυστηρεύτηκε με εσωτερική θερμότητα ότι η δραστηριότητά του στη Σχολή Επιμόρφωσης Εργατών του είχε προσφέρει μεγάλη ικανοποίηση και ότι εξακολουθούσε να είναι σοσιαλιστής. Κάτι που ανταποκρίνεται απολύτως στην αλήθεια, αν δεν περιορίσουμε την έννοια του σοσιαλισμού στο μαρξιστικό Προκρούστειο κρεβάτι.» [12]
Η έννοια της «Τριπλής Διάρθρωσης του κοινωνικού οργανισμού» του Steiner, που από το 1919 προκάλεσε ένα βραχύβιο λαϊκό κίνημα, συνοψίζεται σε μια νεότερη μελέτη ως εξής: «Συνολικά, το κίνημα της τριπλής διάρθρωσης μπορεί να εκληφθεί ως προσπάθεια, σε μια εποχή έντονων κοινωνικών αντιθέσεων, να συνδυαστούν ατομικιστικά-ελευθεριακά στοιχεία με σοσιαλιστικές προσεγγίσεις και να παρουσιαστεί, μέσα από τη συνεργασία αστικής τάξης και εργατικής τάξης, μια πραγματική προοπτική για μια φιλελεύθερη, δημοκρατική και αλληλέγγυα κοινωνία.» [13]
Αναδρομικά, ο Steiner δηλώνει πεπεισμένος: «Αν τότε από την πλευρά ενός μεγαλύτερου αριθμού αμερόληπτων ανθρώπων είχε παρακολουθηθεί με ενδιαφέρον το εργατικό κίνημα και είχε αντιμετωπιστεί το προλεταριάτο με κατανόηση, τότε αυτή η κίνηση θα είχε εξελιχθεί εντελώς διαφορετικά. Αλλά άφηναν τους ανθρώπους να ζουν μέσα στην τάξη τους, ενώ οι ίδιοι ζούσαν μέσα στη δική τους. Υπήρχαν μόνο θεωρητικές αντιλήψεις που είχε η μία τάξη για την άλλη.» Μόνο η είσοδος στην πνευματική σφαίρα θα μπορούσε «να αφαιρέσει από το κίνημα τις καταστροφικές του δυνάμεις». Ενώ οι ανώτερες τάξεις έχαναν το αίσθημα της κοινότητας και εξαπλωνόταν ο εγωισμός, προετοιμαζόταν ήδη η καταστροφή του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου. «Σιγά-σιγά έλειψε κάθε γέφυρα ανάμεσα στις διαφορετικές τάξεις.» [14]
Σε νεκρολογία για τον Steiner, η «Κόκκινη Σημαία» μιλά για τον «ουτοπισμό» του και μια «αφελή ανθρωπιστική ευαισθησία». [15] Αντίθετα, οι εργάτες του Goetheanum εξέφρασαν ευγνωμοσύνη, καθώς ο Steiner επί χρόνια τους έδινε λαϊκές διαλέξεις, των οποίων τα θέματα οι ίδιοι επέλεγαν. Στην αγγελία πένθους τους αναφερόταν: «Βαθιά συγκινημένοι από τον θάνατο του αξέχαστου Δρ Rudolf Steiner, θα θυμόμαστε πάντοτε τη γεμάτη αγάπη αυτοθυσία και την υποδειγματική του αφοσίωση προς εμάς. Με εγκάρδια συμμετοχή: Το σύνολο των εργατών στο Goetheanum». Είναι επίσης γνωστό ότι αυτοί οι εργάτες, οι περισσότεροι από τους οποίους ήταν κομμουνιστές, προσέφεραν τα μεγαλύτερα στεφάνια στην κηδεία του.

Αναφορές:
[1] Rudolf Steiner: Dornach, 6.12.1918 (GA 186. S.104)
[2] Die Mitschuld der SPD an ihrer Ermordung ist umstritten. Maßgebende CDU-Kreise spotten über die “heilige Rosa”, die keineswegs als Vorbild dienen könne. https://www.kas.de/de/web/extremismus/linksextremismus/falsche-vorbilder-rosa-luxemburg
[3] Steiner hat in verschiedenen Vorträgen seine Bekanntschaft mit Rosa Luxemburg erwähnt.
GA 83 (7.6.1922), GA185, GA 328, GA 329, GA 330
[4] Barbara Messmer: Ein Leben im Widerspruch. Zum 100. Todestag von Rosa Luxemburg. Die Drei, Januar/Februar 2019, S.3-7
[5] Max Kully: Die Geheimnisse des Tempels von Dornach, Basel 1921, S. 103.
185, Gesch. Symptomatologie, Dornach 1918
[7] 2.4.1919, GA 329, zit. nach Lindenberg, Chronik, S. 194
[8] Die Zeit und ihre sozialen Forderungen. Wien, 7. Juni 1922, GA 83, hier zit. nach TB Stuttgart 1961, S. 124
[9] Original im Rudolf Steiner Archiv. Als Faksimile veröffentlicht in den Beiträgen zur GA, Heft Nr. 111 (“Wissen ist Macht”), Dornach 1993, S. 34
[10] 22.September 1903, Rudolf Steiner: Sämtliche Briefe (GA 38/III, S. 607)
[11] Alwin Alfred Rudolph, S. 66
[12] Emil Unger: Vorwärts, 6. April 1925, Voegele, Rudolf Steiner in Nachrufen, S.94
Unger: Vorwärts, 6. April 1925, Vögele 2024, S.94
[13] Albert Schmelzer: Rudolf Steiner im Spannungsfeld von Freiheitsphilosophie, Menschenrechten, Nation und ‚Rasse‘, Frankfurt a.M., 2025, S. 233[14] GA 28, Dornach. S. 379 f.
[15] Voegele, Rudolf Steiner in Nachrufen, S. 102