Όταν ο Ιερός Τόπος Περιφράσσεται

Renatus Derbidge | Goetheanum

Όταν οι ιεροί τόποι αποκτούν καθεστώς προστασίας και αρχίζουν να περιφράσσονται και να απαιτούν εισιτήριο, οι μεμονωμένοι επισκέπτες χάνουν την αίσθηση της προσωπικής τους ευθύνης. Με αφορμή τους όρθιους λίθους του Calanais, το Stonehenge και το ζήτημα της ελεύθερης πρόσβασης στους ιερούς τόπους.
Θυμάμαι ένα θερινό ηλιοστάσιο στον λίθινο κύκλο του Calanais (Νήσος Lewis, Σκωτία), που συνέπεσε και με πανσέληνο, ένα σπάνιο κοσμικό γεγονός. Άνθρωποι κατέφθαναν από παντού· τύμπανα και τραγούδια γέμιζαν τη νύχτα – εδώ ένα φλάουτο, εκεί γκάιντες· άνθρωποι με ενδύματα τελετουργικά, δρυΐδες, ιέρειες και ιερείς. Στην αρχή, πολλά από αυτά μου ήταν άγνωστα, όμως καθώς παρατηρούσα σιωπηλά, αναπτυσσόταν μια ήρεμη, ευλαβική ατμόσφαιρα. Ο καθένας γιόρταζε τη δική του σχέση με τους λίθους: κάποιοι αναζητούσαν τη σιωπή, άλλοι χόρευαν, άλλοι τελούσαν τελετουργίες. Διαφορετικοί τρόποι σύνδεσης συνυπήρχαν και αλληλοσυμπληρώνονταν.
Κάποια στιγμή, ακούμπησα σε έναν λίθο και παρακολουθούσα όσα συνέβαιναν. Ένα ζευγάρι που γνώριζα από προηγούμενες επισκέψεις στάθηκε δίπλα μου. Είχαν μόλις χάσει ένα παιδί κατά τη διάρκεια της εγκυμοσύνης. Η γυναίκα άρχισε να χορεύει στο ημίφως της νύχτας του μεσοκαλόκαιρου, και αργότερα συμμετείχαμε κι εμείς οι άνδρες. Ανάμεσα στους λίθους, γιορτάσαμε τον πόνο και το πένθος μέσα από μια μικρή χορευτική τελετή – ήταν κάτι βαθιά ουσιαστικό και όμορφο.
Αυτό που αγαπώ τόσο πολύ στο Calanais είναι ότι μπορείς να το προσεγγίσεις διασχίζοντας λόφους και λιβάδια, ερχόμενος από το νερό ή από το έλος, περνώντας πάνω από έναν χαμηλό πέτρινο τοίχο – και ξαφνικά βρίσκεσαι εκεί. Μπορείς να πάρεις διαφορετικό δρόμο στην επιστροφή – όποιον επιθυμεί η καρδιά σου. Έτσι ακριβώς αναπτύσσεται μια σχέση. Και όπου αναπτύσσονται σχέσεις, αναπτύσσεται και η ευθύνη. Μέχρι σήμερα δεν υπήρξε βανδαλισμός· οι άνθρωποι σέβονται τους λίθους – ακριβώς επειδή μπορούν να έχουν μια ελεύθερη πρόσβαση.

Η είσοδος αλλάζει τη σχέση
Πλέον έχει αποφασιστεί να περιφραχθεί το Calanais και να επιβληθεί εισιτήριο – 15 λίρες για την ετήσια κάρτα. Αυτό καθαυτό δεν είναι το πρόβλημα. Είναι εύλογο να πληρώνονται οι άνθρωποι που φροντίζουν και συντηρούν τον χώρο. Το κρίσιμο σημείο είναι αυτό που σχεδόν αναπόφευκτα συνοδεύει μια τέτοια απόφαση: οι περιορισμοί.
Η είσοδος έχει νόημα μόνο αν η ροή των επισκεπτών κατευθύνεται. Έτσι, θα υπάρχει μία μόνο είσοδος, ενώ τα υπόλοιπα σημεία θα περιφραχθούν, με προσωπικό ασφαλείας και φύλακες – όπως συμβαίνει εδώ και χρόνια στο Stonehenge. Και τότε γεννιέται το ερώτημα: τι σημαίνει αυτό για τη σχέση μας με αυτόν τον ναό μέσα στο τοπίο;
Ένας τόπος ελεύθερα προσβάσιμος, στον οποίο μπορώ να πάω όποτε και όπως θέλω, με καλεί να αναλάβω προσωπική ευθύνη. Όταν όμως πρέπει να ζητήσω άδεια εισόδου, να αγοράσω το δικαίωμα να μπω και στη συνέχεια να ακολουθήσω προκαθορισμένες διαδρομές, ώρες και κανόνες, ολόκληρη η χειρονομία αλλάζει. Η ελεύθερη συνάντηση μετατρέπεται σε ελεγχόμενη επίσκεψη.

Stonehenge: πρότυπο — ή προειδοποίηση;
Βρέθηκα στο Stonehenge κατά το χειμερινό ηλιοστάσιο. Τα ηλιοστάσια είναι οι μόνες στιγμές κατά τις οποίες οι λίθοι είναι ανοιχτά προσβάσιμοι για λίγες ώρες – κατ’ εξαίρεση, χωρίς εισιτήριο εισόδου. Πολλοί άνθρωποι από παγανιστικά θα λέγαμε ρεύματα, τον Δρυϊδισμό, τη Wicca και συναφείς παραδόσεις αναφέρονται στο Stonehenge ως τον ναό τους· αυτές τις εορταστικές ημέρες τους επιτρέπεται η πρόσβαση. Εκείνη τη νύχτα μπορούμε πράγματι να πλησιάσουμε τους λίθους, να τους αγγίξουμε και να σταθούμε στο κέντρο του κύκλου.
Κανονικά, επιτρέπεται να περπατάμε μόνο σε έναν φαρδύ κυκλικό διάδρομο, σε απόσταση από τον κύκλο, και μάλιστα μόνο κατά το ήμισυ της περιμέτρου του. Βλέπουμε τους λίθους από μια προκαθορισμένη οπτική γωνία. Συχνά επικρατεί τέτοιος συνωστισμός, ώστε δύσκολα μπορεί κανείς να κάνει κάτι περισσότερο από το να τραβήξει μερικές φωτογραφίες, όπως όλοι οι υπόλοιποι. Υπάρχουν διάφορες αντιλήψεις για το πώς θα αναπτυχθεί το Calanais: εισιτήρια, φράχτες, καθορισμένες διαδρομές, περιορισμένα ωράρια και επιτήρηση.
Όσο μπορώ να περιπλανιέμαι ελεύθερα στο τοπίο, είμαι υπεύθυνος για τον εαυτό μου: να μη αφήνω σκουπίδια, να μην προκαλώ ζημιές, να σέβομαι τόσο τα δικά μου όρια όσο και τα όρια του τόπου. Από τη στιγμή που πληρώνω εισιτήριο, αρχίζω να περιμένω κάδους απορριμμάτων, πινακίδες, σαφείς κανόνες και επιτηρητές που ελέγχουν τα πάντα. Το εσωτερικό μου «προστάτευσε αυτόν τον τόπο» μετατρέπεται σε ένα εξωτερικό «άλλοι τον προστατεύουν για μένα· εγώ είμαι πελάτης».
Ακριβώς τη στιγμή που παραδίδω την προστασία σε άλλους, μεγαλώνει και η αβεβαιότητά μου. Μπορώ να τους εμπιστευτώ; Έχουν πραγματική σχέση με τον τόπο ή απλώς τον διαχειρίζονται; Οι άνθρωποι που γιορτάζουν εδώ καθ’ όλη τη διάρκεια του χρόνου έχουν σύνδεση. Ποτέ δεν αποφάσισαν να βανδαλίσουν οτιδήποτε. Το ελεύθερο μοντέλο λειτούργησε μέχρι σήμερα.
Με έναν φράχτη και ένα εισιτήριο, κάτι που ήταν μέχρι τώρα κοινό κτήμα ιδιωτικοποιείται και αφαιρείται. Αυτό που κάποτε ήταν ζωντανό κομμάτι της ζωής μας – σαν ένας αγαπημένος φίλος – μετατρέπεται σε τουριστικό αξιοθέατο. Ένας ιερός τόπος μετασχηματίζεται σε προϊόν, που χρησιμοποιείται κυρίως για να φωτογραφηθεί και να προβληθεί στον κόσμο. «Ήμουν κι εγώ εδώ».
Η ιδέα ότι μπορεί κανείς να επιστρέφει ξανά και ξανά με μια ετήσια κάρτα είναι καλοπροαίρετη. Όμως, περιφραγμένος σαν σε ζωολογικό κήπο, μέρος ενός θεάματος, ο τόπος χάνει ακριβώς αυτό που τον καθιστά κατάλληλο για την καλλιέργεια της αντίληψης: τη γαλήνη, την απομόνωση και τον δικό του ρυθμό.

Τι διακυβεύεται
Υπάρχει μεγάλη διαφορά ανάμεσα σε μια ήπια παρέμβαση που μειώνει συγκεκριμένους κινδύνους και σε ένα σύστημα φραχτών, εισιτηρίων και ελέγχων. Το ζήτημα του Calanais δεν αφορά απλώς το αν είμαστε διατεθειμένοι να πληρώσουμε 15 λίρες. Αφορά το αν μπορούμε να συνεχίσουμε να βιώνουμε τον εαυτό μας ως ανθρώπους που, ελεύθερα και με προσωπική ευθύνη, εισέρχονται σε μια σχέση με έναν ιερό τόπο – οποιαδήποτε ώρα της ημέρας ή της νύχτας, ακολουθώντας διαδρομές της δικής τους επιλογής – ή αν ολοένα και περισσότερο αναθέτουμε τη σχέση μας με το ιερό σε έτοιμα, προκαθορισμένα σχήματα.
Αυτό που κινδυνεύουμε να χάσουμε είναι η δυνατότητα μιας αυθεντικής εμπειρίας του ιερού: το ότι ο καθένας και η καθεμία από εμάς μπορεί να επισκέπτεται αυτόν τον ναό μέσα στο τοπίο με τον δικό του τρόπο, στον δικό του ρυθμό και με τη δική του ευθύνη. Ένας ιερός τόπος θα έπρεπε απλώς να του επιτρέπεται να υπάρχει – ανοιχτός, χωρίς φράχτες, χωρίς θεσμική προστασία. Αν βεβηλωθεί, περιφραχθεί και διοικηθεί, τότε, στο εσωτερικό του νόημα, παύει να είναι ναός και, τελικά, παύει να είναι πραγματικά προστατευμένος.

Άφησε ένα σχόλιο Cancel Reply