Γράφει ο Γεράσιμος Ε. Κατραμάδος

Χιλιάδες διαλέξεις του Rudolf Steiner δεν γράφτηκαν ποτέ από τον ίδιο. Κι όμως, έφτασαν έως εμάς σχεδόν αυτούσιες — με τον ρυθμό, τις παύσεις και τη ζωντανή τους ένταση. Αυτό κατέστη δυνατό χάρη σε μια ομάδα ανθρώπων που έμειναν σιωπηλά στο περιθώριο της ιστορίας: τους στενογράφους. Το παρόν αφιέρωμα φωτίζει τον ρόλο τους και αναδεικνύει τη βαθιά ανθρώπινη πράξη που επέτρεψε στον προφορικό λόγο να μεταμορφωθεί σε πνευματική κληρονομιά.
Όταν σκεφτόμαστε τον πλούτο του έργου του Dr. Rudolf Steiner – της ανθρωποσοφικής διδασκαλίας, των θεωρητικών του και των τεράστιων πνευματικών του συμβολών – συνήθως στρεφόμαστε στα βιβλία, στις ιδέες και στις εφαρμογές της Ανθρωποσοφίας. Κρυφά, όμως, πίσω από κάθε τόμο, κάθε διάλεξη και κάθε σημείωση, υπάρχουν άνθρωποι των οποίων η εργασία υπήρξε καθοριστική για την ύπαρξη αυτού του πνευματικού θησαυρού.
Αυτό το άρθρο είναι μια τιμητική αναφορά στους στενογράφους που αποτύπωσαν τις διαλέξεις του Steiner – ανθρώπους που, στην ουσία, κράτησαν ζωντανό τον ίδιο τον λόγο και την παρουσία του, ακόμη και όταν εκείνος είχε φύγει.

Η σημασία της στενογραφίας στην ανθρωποσοφική κληρονομιά
Ο Rudolf Steiner έδωσε περισσότερες από 6.000 διαλέξεις στη διάρκεια της ζωής του – μια παραγωγή ανυπέρβλητη σε εύρος και βάθος. Από αυτές, περίπου 3.700 έχουν διασωθεί χάρη στη στενογράφηση που έγινε από επαγγελματίες και αφοσιωμένους μαθητές.
Αν σκεφτούμε ότι δεν υπήρχαν ηχογραφήσεις ή βίντεο εκείνης της εποχής, γίνεται αμέσως φανερό πόσο κρίσιμη ήταν η δουλειά των ανθρώπων που κρατούσαν σημειώσεις: αν αυτοί δεν υπήρχαν, οι περισσότερες διαλέξεις δεν θα είχαν αφήσει κανένα αποτύπωμα πέρα από τη μνήμη των παρευρισκόμενων.
Παρά τη σημαντική συμβολή τους, ο ίδιος ο Steiner είχε μια πολύ ενδιαφέρουσα – και κάπως αντιφατική – στάση απέναντι στη στενογράφηση των διαλέξεών του. Όπως έχει καταγραφεί, σε μια στιγμή ο ίδιος είπε: «Σήμερα, όταν δίνεται μια διάλεξη ακόμη και στον πιο εσωτερικό κύκλο, πάντα προκύπτει το ερώτημα να βρεθεί στενογράφος. Δεν μου αρέσουν οι στενογράφοι. Πρέπει να τους ανέχεσαι, φυσικά, αλλά θα προτιμούσα να μην είναι εκεί». — Από το Γεωργικό Σεμινάριο, 14 Ιουνίου 1924.
Αυτή η φράση δίνει μια αίσθηση του πνευματικού του σκεπτικού: ήθελε η εμπειρία μιας διάλεξης να είναι πρωτίστως ζωντανή, άμεση, βιωμένη. Κι όμως, μόνο χάρη στη στενογραφία γνωρίζουμε σήμερα αυτή του τη σκέψη!

Η Marie Steiner και η οργάνωση των στενογραφιών
Η Marie Steiner (δασκάλα, συνεργάτης και σύζυγος του Rudolf Steiner) ανέλαβε την ευθύνη να οργανώσει και να εποπτεύσει τους στενογράφους που δούλευαν για το έργο του. Εκείνη επέλεξε, συντόνισε και ετοίμασε τα κείμενα για δημοσίευση, αναλαμβάνοντας μεγάλο μέρος της επιμέλειας ώστε τα σημειωμένα λόγια να γίνουν τελικά τυπωμένα έργα.
Από την τεράστια αυτή ομάδα, πέντε άνθρωποι ξεχώρισαν για τη συνεισφορά τους:

• Walter Vegelahn
• Hedda Hummel
• Georg Klenk
• Franz Seiler
• Helene Finckh

Ανάμεσα σε αυτούς, η Helene Finckh είναι η πιο σημαντική μορφή και για πολλούς η πιο πιστή και ικανοποιητική στην αποτύπωση των λόγων του Steiner.
Η Helene Finckh (1883–1960) ήταν επαγγελματίας στενογράφος και έγινε η βασική υπεύθυνη για τη στενογράφηση των διαλέξεων από το 1916 και μετά. Εκτός από τη δουλειά της ως στενογράφος, υπηρέτησε επίσης ως γραμματέας του Steiner και, μετά τον θάνατό του, της Marie Steiner έως το 1948. Με την αφοσίωσή της στη διατήρηση των σημειώσεων, συνέβαλε καθοριστικά στην ανάπτυξη και την έκδοση των Συλλεγμένων Έργων του Rudolf Steiner.

Η σημασία της Finckh έγκειται επίσης στο γεγονός ότι:

• κατέγραψε περίπου 2.500 διαλέξεις
• οι σημειώσεις της περιέχουν όχι μόνο τις λέξεις, αλλά και στιγμές, παύσεις, αποστροφές και χειρονομίες που αποτυπώνουν την «αίσθηση» μιας διάλεξης
• χάρη σε αυτές, μεγάλο μέρος της πνευματικής ζωντάνιας των λόγων έχει διασωθεί, παρά τις αναπόφευκτες επιμέρους μετατροπές στη διαδικασία έκδοσης.

Η συμβολή των στενογράφων στην ανθρωποσοφική παράδοση
Η παρουσία των στενογράφων ήταν κάτι περισσότερο από καταγραφή λέξεων πάνω σε χαρτί – υπήρξε μια δημιουργική και πιστή στο καθήκον εργασία που επέτρεψε σε αυτόν τον πνευματικό πλούτο να περάσει στις επόμενες γενιές. Κάθε διάλεξη που διασώζεται σήμερα αποτελεί, σε πολύ μεγάλο βαθμό, πιστό αντίγραφο της εμπειρίας μιας ολόκληρης παρουσίας που ζωντάνεψε μπροστά σε ένα ακροατήριο.
Χωρίς τη δουλειά αυτών των ανθρώπων, τα περίπου 3.700 τεκμήρια από τις διαλέξεις του Steiner που έχουν διασωθεί σήμερα δεν θα υπήρχαν — μια απώλεια ανυπολόγιστη για την ανθρωποσοφική κληρονομιά.
Όπως κάθε μεγάλο έργο, έτσι και αυτό του Rudolf Steiner δεν γεννήθηκε μόνο από έναν άνθρωπο — αλλά από μια ομάδα ανθρώπων που πίστεψαν στη σημασία του και έβαλαν το δικό τους μερίδιο στην καταγραφή και τη διάδοση του.
Οι στενογράφοι ήταν οι σιωπηλοί κοσμοναύτες της ανθρωποσοφικής παράδοσης. Χάρη σε αυτούς, οι λέξεις έγιναν κείμενα, οι διαλέξεις έγιναν βιβλία, και οι ιδέες έγιναν κληρονομιά. Η ιστορία τους αξίζει να ειπωθεί, να διαβαστεί και να εμπνεύσει, γιατί στο τέλος, κάθε λόγος που αξίζει να ακουστεί, αξίζει και να διασωθεί.

Πηγές:
1. Index to the complete works of rudolf steiner
2. Remembering Rudolf Steiner’s Stenographer