Jean-Michel Florin | Agriculture section – Goetheanum

Η ευρωπαϊκή γεωργία δεν βρίσκεται απλώς σε κρίση· βρίσκεται σε υπαρξιακό μεταίχμιο. Πίσω από τις εικόνες διαδηλώσεων, τις ασθένειες των ζώων και τις εμπορικές συμφωνίες, κρύβεται ένα βαθύτερο ερώτημα: Τι είναι τελικά η γεωργία; Βιομηχανία παραγωγής ή πολιτισμική πράξη που διαμορφώνει γη, κοινωνία και ανθρώπινη αξιοπρέπεια; Το ακόλουθο άρθρο φωτίζει μια συζήτηση που δεν αφορά μόνο τους αγρότες, αλλά όλους μας.

---

Η ευρωπαϊκή γεωργία βρίσκεται σε βαθιά κρίση. Σε πολλές χώρες, οι αγρότες κατεβαίνουν επανειλημμένα στους δρόμους, με μαζικές κινητοποιήσεις – στη Γαλλία συχνά με οδοφράγματα και δυναμικές δράσεις. Τα ημίμετρα της πολιτικής ηγεσίας δεν αγγίζουν τη ρίζα του προβλήματος.
Τον χειμώνα 2023/24, μεγάλες διαδηλώσεις στην Ολλανδία κατά νέων ρυθμίσεων και της πτώσης των εισοδημάτων, εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη την Ευρώπη. Από το καλοκαίρι του 2025, η γρίπη των πτηνών προκαλεί αναστάτωση στη Γαλλία, οδηγώντας στη συστηματική θανάτωση εκατομμυρίων κοτόπουλων και παπιών μέσα σε δύο χρόνια. Τα μέσα ενημέρωσης κατηγόρησαν τα άγρια πτηνά, αν και στοιχεία δείχνουν ότι η μόλυνση ξεκίνησε από τη βιομηχανική κτηνοτροφία στην Ασία. Παράλληλα, νέα κρούσματα καταρροϊκού πυρετού και αιμορραγικής επιζωοτίας έπληξαν βοοτρόφους και προβατοτρόφους, ενώ το καλοκαίρι προστέθηκε και η οζώδης δερματίτιδα, ασθένεια ενδημική στην Αφρική αλλά νέα για τη Γαλλία.
Οι ολοένα συχνότερες επιδημίες αποκαλύπτουν ένα άρρωστο σύστημα κτηνοτροφίας – και το πόσο βαθιά επηρεάζει τους ίδιους τους αγρότες.
Αντί να τεθεί υπό αμφισβήτηση η εντατική κτηνοτροφία και η παγκοσμιοποίηση των μεταφορών ζώων -οι πραγματικές πηγές του προβλήματος- η γαλλική κυβέρνηση, σε συνεργασία με την αγροτική ένωση FNSEA, προχώρησε σε ριζικά μέτρα: τη θανάτωση ολόκληρων κοπαδιών μόλις εντοπιστεί ένα άρρωστο ζώο. Στόχος δεν ήταν η φροντίδα των ζώων, αλλά η διευκόλυνση των εξαγωγών. Για έναν αγρότη, η πλήρης καταστροφή του κοπαδιού δεν είναι απλώς οικονομική απώλεια· σημαίνει απώλεια χρόνων αναπαραγωγικής δουλειάς και ενός βαθιού εσωτερικού δεσμού με την καρδιά της εργασίας του.

Άδικο Εμπόριο
Στην εξίσωση προστίθεται και η αμφιλεγόμενη εμπορική συμφωνία ΕΕ–Mercosur, που υπεγράφη πρόσφατα και αναμένει επικύρωση. Στις 21 Ιανουαρίου 2026, το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο αποφάσισε να ζητήσει γνωμοδότηση από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης, ενδεχομένως καθυστερώντας την εφαρμογή της. Οι απόψεις διίστανται: ορισμένοι παραγωγοί επωφελούνται από τις εξαγωγές, όπως οι οινοπαραγωγοί· άλλοι, κυρίως κτηνοτρόφοι, φοβούνται μαζικές εισαγωγές φθηνών και κατώτερης ποιότητας ζωικών προϊόντων.
Όμως, όλα αυτά είναι μόνο η επιφάνεια. Το βαθύτερο πρόβλημα είναι η έλλειψη αναγνώρισης – ακόμη και η ταπείνωση- που βιώνουν πολλοί αγρότες. Ο θεμελιώδης ρόλος τους στην κοινωνία δεν αναγνωρίζεται. Ακόμη και οι βιολογικοί και βιοδυναμικοί αγρότες αισθάνονται πως μια όλο και πιο αστικοποιημένη κοινωνία δεν κατανοεί το έργο τους.
Οι πολιτικές αποφάσεις συχνά επιβάλλονται «από τα πάνω», με γραφειοκρατική λογική, χωρίς ουσιαστική συμμετοχή των ίδιων των αγροτών. Αντί η μετάβαση στη βιολογική καλλιέργεια να εδραιωθεί μέσα από γεωργικές σχολές και άμεση στήριξη των αγροκτημάτων, προωθήθηκε με διοικητικές ρυθμίσεις που υπονόμευσαν την εμπιστοσύνη.
Στη Γαλλία, η FNSEA εκμεταλλεύτηκε τη δυσαρέσκεια, αποσπώντας οφέλη κυρίως για τις μεγάλες αγροτικές επιχειρήσεις. Οι μικρές και μεσαίες εκμεταλλεύσεις ελάχιστα ωφελούνται. Το αποτέλεσμα; Μεγαλύτερες βιομηχανικές μονάδες, λιγότερα μέτρα περιβαλλοντικής προστασίας, περισσότερα φυτοφάρμακα και τεχνητά λιπάσματα – συχνά εις βάρος της υγείας των ίδιων των αγροτών.
Παράδοξο: λόγω γρίπης των πτηνών, όλα τα πουλερικά στη Γαλλία πρέπει να παραμένουν σε κλειστούς χώρους, ακόμη και σε βιολογικές φάρμες. Την ίδια στιγμή, επιτρέπεται η επέκταση τεράστιων βιομηχανικών μονάδων που συμβάλλουν στις ίδιες τις ασθένειες και τα περιβαλλοντικά προβλήματα.
Η αύξηση του ενεργειακού κόστους εντείνει την εξάρτηση των γεωργικών επιχειρήσεων. Ταυτόχρονα, μειώνονται οι πραγματικοί καλλιεργητές και αυξάνονται οι μεγάλες εταιρείες με διαχειριστές και εργατικό προσωπικό. Πώς μπορεί να σπάσει αυτός ο φαύλος κύκλος;

Μια Συλλογική Επανεκκίνηση
Το ζητούμενο είναι να δοθεί στους αγρότες η δυνατότητα να ασκούν με αυτοπεποίθηση μια υγιή και λογική γεωργία. Πώς μπορεί η κοινωνία να το καταστήσει αυτό εφικτό;
Απαιτούνται ανοικτές «στρογγυλές τράπεζες» και συνελεύσεις πολιτών, όπου όλοι όσοι επηρεάζονται από το μέλλον της γεωργίας θα συμμετέχουν στον διάλογο. Και το κρίσιμο ερώτημα πρέπει να τεθεί με θάρρος: Τι είναι γεωργία;
Στη Γαλλία γίνεται συχνά λόγος για «πολιτιστική εξαίρεση» στις εμπορικές συμφωνίες. Μήπως είναι καιρός να μιλήσουμε για μια «αγροτική εξαίρεση»;
Όπως τόνισε ο Rudolf Steiner το 1924, στην πρώτη διάλεξη του Γεωργικού του Κύκλου, τα πρότυπα πρέπει να προκύπτουν από την ίδια την πραγματικότητα της γεωργίας και όχι από αφηρημένες οικονομικές θεωρίες.

Απόδοση – μετάφραση: Γεράσιμος Ε. Κατραμάδος©2026 Element
Cover fragment: David Newbatt / Michael as the Lord of the Harvest