Γράφει η Franka Henn | Section for Inclusive Social Development, Goetheanum

Η Ευρυθμία είναι μία από τις σημαντικότερες νέες δημιουργίες που αναδύθηκαν από την καρδιά της ανθρωποσοφίας. Σήμερα είναι πιο γνωστή, αλλά εξακολουθεί να αναζητά τον δικό της δρόμο, τόσο σε εσωτερικό διάλογο όσο και σε διάλογο με τον κόσμο. Εδώ και τέσσερα χρόνια, η εκδήλωση «Ευρυθμία σε Συνομιλία» (Eurythmie im Gespräch) πραγματοποιείται τακτικά στο Goetheanum, με πρωτοβουλία του Σχήματος Ευρυθμίας του Goetheanum. Σε αυτή τη συνέντευξη, οι Christine Prestifilippo, Nicolas Prestifilippo και Marianne Dill μιλούν για τα κίνητρά τους πίσω από αυτή τη σειρά εκδηλώσεων.

Franka Henn: Ήδη από τον τίτλο της εκδήλωσής σας, «Ευρυθμία σε Συνομιλία», φαίνεται να δηλώνεται κάτι. Τι πιστεύετε ότι υποδηλώνει;

Nicolas Prestifilippo: Το σκέφτομαι αρκετά συχνά, για να είμαι ειλικρινής. Η λέξη «ευρυθμία» είναι μεγάλη. Ποιος ή τι είναι η ευρυθμία; Είναι η ίδια η ευρυθμία που συμμετέχει σε μια συνομιλία; Γι’ αυτό θελήσαμε ο διάλογος να εστιάζει στην ευρυθμία της σκηνής, παραμένοντας ταυτόχρονα ευέλικτος. Θέλουμε να προσφέρουμε στους συμμετέχοντες και στο κοινό έναν χώρο όπου μπορούν να συζητηθούν συγκεκριμένα θέματα, όχι με στεγανά, αλλά με έναν ανοιχτό, εξελισσόμενο τρόπο. Βέβαια, αυτό δεν λειτουργεί πάντα – αλλά αυτή είναι η πρόθεσή μας και ο στόχος μας.

Marianne Dill: Από την αρχή, επρόκειτο για μια συνάντηση. Ο ίδιος ο διάλογος είναι μια συνάντηση. Θέλαμε να συναντηθεί το Σχήμα Ευρυθμίας του Goetheanum με την κοινότητα. Θέλαμε να διευρύνουμε τη «συνομιλία» που συμβαίνει ήδη ανάμεσα στο κοινό και τους ερμηνευτές κατά τη διάρκεια μιας παράστασης. Υπάρχουν λοιπόν δύο πλευρές σε αυτό: από τη μία, οι ευρυθμιστές να μπουν σε διάλογο με την ευρυθμία μέσα από τον λόγο και τη σκέψη τους, κι από την άλλη, η συνάντηση με το κοινό.

Franka Henn: Nicolas, εσύ συντονίζεις τις περισσότερες βραδιές. Πώς βλέπεις τον ρόλο σου ως οικοδεσπότης;

Nicolas Prestifilippo: Πρώτα απ’ όλα, είναι σημαντικό για εμάς να μην δίνουμε ποτέ οδηγίες στους καλεσμένους ομιλητές για το πώς θα εξελιχθεί η βραδιά· αντιθέτως, ανταποκρινόμαστε σε αυτούς. Η Gioia Falk ήθελε πολύ η συζήτηση για τα Μυστηριακά Δράματα να συνοδευτεί από παραστατικά δείγματα. Ο Mikko Jairi ήθελε να φέρει βίντεο. Ο Klaus Suppan μίλησε για τον φωτισμό και ήθελε να αλλάξει τις συνθήκες φωτισμού κατά τη διάρκεια της κουβέντας για να δημιουργήσει διαφορετικές ατμόσφαιρες. Έτσι, προετοιμάζουμε την κάθε εκδήλωση μαζί με τους καλεσμένους. Μερικές φορές είναι δύσκολο να δημιουργηθεί ένας εντελώς ανοιχτός χώρος όταν έχουμε ήδη σχεδιάσει αρκετά πράγματα. Συνήθως όμως, όπως είπε και η Marianne, το ουσιαστικό είναι η συνάντηση. Πιστεύω ότι η επιτυχία μιας συζήτησης για την ευρυθμία εξαρτάται πλήρως από τους ανθρώπους που βρίσκονται εκεί και συνομιλούν. Μέσα από αυτές τις συνομιλίες αποκαλύπτονται οι πιο διαφορετικές πτυχές της σκηνικής ευρυθμίας. Προσπαθούμε να κρατάμε τον διάλογο ανάλαφρο, συζητάμε τεχνικά ζητήματα, αλλά ψάχνουμε και τρόπους να προχωρήσουμε σε πιο στοχαστικές, λεπτοδουλεμένες συνομιλίες — ακόμη κι αν αυτό σημαίνει ότι μπορεί να υπάρξουν διαφωνίες ή αντιθέσεις.

Marianne Dill: Έτσι το βλέπω κι εγώ. Όλα εξαρτώνται από τους ανθρώπους. Μαθαίνουμε πολλά ως σχήμα. Με κάθε άτομο που συμμετέχει στον διάλογο, διευρύνουμε την εικόνα μας για το τι μπορεί να είναι η ευρυθμία. Ο κόσμος της σκηνικής ευρυθμίας είναι πολύ πιο πλούσιος απ’ ό,τι μπορούμε να εκφράσουμε μόνοι μας ως καλλιτέχνες σήμερα. Υπάρχει επίσης ένας διάλογος ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον.

ΘΕΡΜΟΤΗΤΑ & ΨΥΧΡΟΤΗΤΑ ΣΤΟΝ ΔΙΑΛΟΓΟ
Franka Henn: Μιλήσατε για την ανάγκη ανάπτυξης περισσότερων εννοιών στη μελέτη της ευρυθμίας. Φαίνεται ότι, στο παρελθόν, η ευρυθμία είχε περισσότερο να κάνει με την πράξη, την άσκηση και την εμπειρία, παρά με την κατανόηση και τη σύλληψη εννοιών. Αυτό που περιγράφετε μοιάζει με έναν αγώνα για τη διαμόρφωση μιας γλώσσας. Φυσικά, από την αρχή της πορείας της έχει δημιουργηθεί μια γλώσσα, η οποία εξελίχθηκε με τα χρόνια μέσα από την εκπαίδευση όλων των ευρυθμιστών. Όμως λείπει μια γλώσσα διαλόγου και κατανόησης. Υπάρχουν μεμονωμένα άτομα που έχουν προοδεύσει στην έρευνά τους, αλλά παραμένουν κυρίως απομονωμένα. Ένα κοινό πεδίο δεν έχει ακόμη σχηματιστεί. Γιατί πιστεύετε ότι αυτό είναι τόσο δύσκολο για τον χώρο της ευρυθμίας;

Marianne Dill: Ένας λόγος ίσως είναι ότι όσοι μαθαίνουν ευρυθμία δεν είναι συνήθως άτομα που προσεγγίζουν την ευρυθμία από φιλοσοφική σκοπιά. Πολλοί έχουν εσωτερικά ερωτήματα που τους συνδέουν με την ευρυθμία και τη βιώνουν ως ένα μονοπάτι που τους οδηγεί στη σκηνή, στην παιδαγωγική ή στη θεραπεία. Με αυτή την έννοια, η ευρυθμία είναι ένα βιωματικό μονοπάτι. Υπάρχουν, βέβαια, κάποιοι που ρίχνουν φως σε αυτές τις εμπειρίες, που σκέφτονται και γράφουν γι’ αυτές. Υπάρχουν και μερικά βιβλία για την ευρυθμία. Αλλά ξέρω επίσης ανθρώπους από άλλες τέχνες — εξαιρετικούς μουσικούς, για παράδειγμα — που δεν σκέφτονται απαραίτητα θεωρητικά τη μουσική. Και άλλους, πιο αναλυτικούς, που αναπτύσσουν πολλές έννοιες για την τέχνη τους.

Nicolas Prestifilippo: Σε άλλα πεδία της ανθρωποσοφίας οι άνθρωποι έχουν γίνει λιγότερο άκαμπτοι και πιο ανοιχτοί. Ίσως περισσότερο απ’ ό,τι στον χώρο της ευρυθμίας. Όμως η εντύπωσή μου δεν είναι ότι ο κόσμος δεν ασχολείται αρκετά με την ευρυθμία· αντιθέτως, πολλοί σκέφτονται βαθιά τι είπε ο Rudolf Steiner για την ευρυθμία. Κατά κάποιον τρόπο, η ευρυθμία υποφέρει από υπερβολική σκέψη. Νομίζω ότι το πραγματικό ερώτημα είναι: Πώς μπορούμε να μπούμε σε διάλογο; Πού μας οδηγεί το ενδιαφέρον μας ώστε να συναντηθούμε και να συζητήσουμε; Αυτό το ενδιαφέρον είναι και η βάση ενός επιστημονικού διαλόγου. Πολλά πράγματα εξακολουθούν να βασίζονται σε παραδόσεις που κάποιοι θέλουν να διαφυλάξουν. Και όταν συμβαίνει αυτό, δεν υπάρχει ανάγκη για διάλογο. Αυτό που είπες πριν, Franka, για μια κοινή γλώσσα στην ευρυθμία, με συναρπάζει. Μέχρι σήμερα ακούω σχεδόν τις ίδιες φράσεις στις πρόβες που άκουγα στην εκπαίδευσή μου. Νομίζω πως το λεξιλόγιο της ευρυθμίας έχει οριστεί υπερβολικά στενά.

Franka Henn: Γιατί συμβαίνει αυτό; Δεν είναι συνήθως ο φόβος που κρύβεται πίσω από την ανάγκη να προστατεύσουμε κάτι;

Christine Prestifilippo: Νομίζω ότι εν μέρει ο κόσμος δεν θέλει να “πατήσει τον κάλο” του άλλου. Αν παρουσιάσει κάποιος τις δικές του ιδέες ως έγκυρες, μπορεί ο συνομιλητής να μη μπορεί να συμβαδίσει με αυτές.

Franka Henn: Αλλά αυτό δεν είναι και μια αντικριτική στάση; Προστατεύουμε τον εαυτό μας από τον φόβο ότι οι απόψεις μας θα αμφισβητηθούν ή θα κριθούν. Όμως ένας επαγγελματικός διάλογος δεν είναι κάτι αρνητικό — μπορεί να είναι εξαιρετικά γόνιμος!

Nicolas Prestifilippo: Πιστεύω ότι υπάρχει πολλή ζεστασιά στην ευρυθμία, και η εχθρότητα δημιουργεί μια ψυχρότητα που οι άνθρωποι φοβούνται. Αυτό είναι που σταματά τη συζήτηση. Όμως χρειαζόμαστε την κριτική. Μας εμποδίζει από το να αποκοιμηθούμε μέσα στις βεβαιότητές μας. Η κριτική βοηθά τα πράγματα να εξελιχθούν. Αλλά ασυνείδητα, συχνά θέλουμε να παραμείνουμε σε αυτό το αίσθημα της ζεστασιάς. Το βλέπουμε και στις οικογένειες, είμαστε λιγότερο ανοιχτοί στην κριτική επειδή αγαπιόμαστε. Το ερώτημα είναι: Πώς φτάνουμε σε ένα ώριμο επίπεδο αποδοχής της κριτικής, που να μπορεί να φωτίσει κάτι — ακόμα και αν η ίδια η κριτική δεν είναι απόλυτα σωστή;

Franka Henn: Μίλησες για την ανάγκη για ζεστασιά. Όταν αποσυρόμαστε στον εαυτό μας και δεν εμπλεκόμαστε σε διάλογο ή σε σχέσεις, τότε δημιουργείται μια ψυχρότητα, γιατί μειώνεται η σύνδεσή μας με τους άλλους. Μήπως τελικά ο φόβος μπορεί να λειτουργήσει ως ένα ισχυρό ερέθισμα που δεν χρειάζεται να είναι εχθρικό, αλλά να έχει ένα αποδεσμευτικό αποτέλεσμα; Η τριβή παράγει θερμότητα.

Nicolas Prestifilippo: Ναι, αλλά πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι τα τελευταία εκατό χρόνια υπήρξαν αρκετές πολύ έντονες διαμάχες γύρω από την ευρυθμία. Κάποιες άφησαν πίσω τους επώδυνες πληγές που παραμένουν ανοιχτές. Και πολλοί θα προτιμούσαν να μην επιστρέψουν σε αυτά. Για μένα, το ερώτημα είναι πάντα πώς: Πώς μπορώ να εκφράσω και να ακούσω την κριτική με τρόπο που να ενθαρρύνει τον διάλογο;

Από αριστερά προς τα δεξιά: Christine Prestifilippo, Marianne Dill, Nicolas Prestifilippo.

ΜΙΛΩΝΤΑΣ ΣΕ ΙΣΟΤΙΜΟ ΕΠΙΠΕΔΟ
Franka Henn: Έχοντας ξεκινήσει αυτή τη σειρά εκδηλώσεων και συνεχίζοντάς την για τέσσερα χρόνια, ποιες φιλοδοξίες έχετε για την περαιτέρω εξέλιξή της;

Nicolas Prestifilippo: Ένας βασικός λόγος για αυτές τις εκδηλώσεις είναι να γίνει ορατό το έργο του σκηνικού μας συνόλου και να αναδειχθεί το βάθος της δουλειάς που επενδύεται στα προγράμματά μας. Για παράδειγμα, είχαμε μια πολύ επιτυχημένη συζήτηση για το πρόγραμμά μας An die Erde (Προς τη Γη) με τον Ueli Hurter από το Τμήμα Γεωργίας, με τον οποίο συνεργαστήκαμε στην παραγωγή. Η οπτική του ως γεωργού και ο τρόπος που ανταποκρίθηκε στα ερωτήματά μας οδήγησαν σε έναν τελείως διαφορετικό τρόπο ομιλίας για την ευρυθμία. Το να μπορούμε να μεταδώσουμε το περιεχόμενο που υποβόσκει στα προγράμματά μας και πώς αυτό διαπλέκεται με τη σκηνική μας εργασία αλλά και με τα άλλα Τμήματα, είναι για μένα ένας σημαντικός στόχος.

Marianne Dill: Το βασικό μου ερώτημα είναι: Πώς μπορούμε να οξύνουμε ακόμη περισσότερο τη σκέψη μας; Πώς βρίσκουμε τις κατάλληλες ερωτήσεις; Και πώς μπορούμε να εμπλέξουμε το κοινό στη συζήτηση με τρόπο που να μην παραμένει παθητικός θεατής μιας κουβέντας στο βάθρο, αλλά να γίνεται πραγματικά μέρος της; Ελπίζω ότι αυτό θα επιτρέψει και περισσότερη έμπνευση να έρθει απ’ έξω.

Christine Prestifilippo: Ένα σημαντικό νέο βήμα θα ήταν να ενισχύσουμε τον χώρο διαλόγου μέσα στο ίδιο μας το σύνολο. Μπορούμε να καλλιεργήσουμε και να εξετάσουμε περισσότερα θέματα στις εσωτερικές μας συζητήσεις και να επιτρέψουμε αυτό που έρχεται ως «γονιμοποίηση απ’ έξω» να διαχυθεί στο σύνολο, στην καθημερινή μας εργασία.

Nicolas Prestifilippo: Θα ήθελα επίσης να αρχίσουμε να καταγράφουμε όσα αποκομίζουμε από αυτές τις συνομιλίες με κάποια κατάλληλη μορφή. Οι συζητήσεις που έχουν βιντεοσκοπηθεί για το Goetheanum TV έχουν ήδη δημιουργήσει κάτι που παραμένει. Αλλά το γραπτό θα μας βοηθούσε να συνεχίσουμε να επεξεργαζόμαστε ουσιώδεις πτυχές που αναδύονται και να μάθουμε πώς να καλούμε πιο συνειδητά την αντιπαράθεση μέσα στον θερμό αυτό χώρο που έχουμε δημιουργήσει.

Franka Henn: Φαίνεται πως έχετε ήδη συγκεντρώσει ένα σημαντικό πλούτο γνώσης, έναν θησαυρό εμπειριών από πολύ έμπειρους ανθρώπους στον χώρο. Οι «Συνομιλίες» ήταν συχνά δημόσιες συνεντεύξεις όπου ο κύριος καλεσμένος μοιραζόταν τις γνώσεις του. Όμως μια πραγματική συζήτηση μεταξύ ανθρώπων τη στιγμή που λαμβάνει χώρα απαιτεί μια συγκεκριμένη ποιότητα. Ίσως εδώ τίθεται το ερώτημα της ισοτιμίας. Συζητάτε με ευρυθμιστές που έχουν ασκηθεί και ερευνήσει για δεκαετίες. Νιώθετε ότι μπορείτε να μιλήσετε μαζί τους στο ίδιο επίπεδο;

Christine Prestifilippo: Κάθε φορά είναι τελείως διαφορετική· κάθε συνάντηση είναι μοναδική. Σε γενικές γραμμές, πιστεύω ότι δεν βρισκόμαστε στο ίδιο επίπεδο, με αυτή την έννοια. Αλλά μπαίνουμε στη συζήτηση με μεγάλο ενδιαφέρον για όσα έχουν ερευνηθεί και με ειλικρινή διάθεση να μάθουμε.

Marianne Dill: Συχνά μιλάμε με ανθρώπους που εργάζονται στον χώρο δεκαετίες περισσότερες από εμάς. Οπότε, όταν λέμε «ίδιο επίπεδο», το εννοούμε πιο πολύ ως ανθρώπινη ισοτιμία. Αν θέλουμε πραγματικά να μπούμε σε μια πιο ουσιαστική, ενδεχομένως αντιθετική συζήτηση, ίσως χρειαζόμαστε μια διαφορετική μορφή, όπως μια ερευνητική σύναξη ή ένα επιστημονικό σεμινάριο [colloquium], όπου να εστιάζουμε πιο εντατικά σε συγκεκριμένα ερωτήματα μαζί με άλλους. Ένα τέτοιο πλαίσιο θα εξισορροπούσε τις δυναμικές. Εφόσον εγώ προσωπικά δεν έχω φτάσει ακόμη αυτό το επίπεδο, το μόνο που μπορώ να κάνω είναι να συμμετέχω με ενδιαφέρον.

Franka Henn: Το κατανοώ απόλυτα. Δεν πρόκειται για συγκρούσεις ή μάχες απόψεων· ούτε για άρνηση της κοινής γνώσης που έχει κατακτηθεί. Θέτω το ερώτημα γιατί βλέπω δύο πολύ ενδιαφέρουσες πολικότητες στην ιστορία της ευρυθμίας. Από τη μία, οι πρώτοι που δεν είχαν «καμία γνώση» για την ευρυθμία (γιατί δεν είχε ακόμη δοθεί με τη σημερινή της μορφή) έθεταν ερωτήσεις και αναζητούσαν απαντήσεις· η ευρυθμία οικοδομήθηκε εν πολλοίς πάνω σε τέτοιες πρωτοβουλίες. Από την άλλη, υπάρχει η αρχή της αυθεντίας: κάποιος «παραλαμβάνει» την ευρυθμία από μια ανώτερη αρχή, η οποία και αποφασίζει τι είναι σωστό ή λάθος. Η δεύτερη αρχή τοποθετεί τον μαθητευόμενο σε χαμηλότερη θέση. Δεν το λέω αυτό επικριτικά, αλλά αναρωτιέμαι, μήπως αυτό έχει διαιωνίσει το βίωμα πολλών ευρυθμιστών ότι ποτέ δεν είναι αρκετά καλοί, ότι ποτέ δεν ξέρουν αρκετά για να μπουν σε μια πραγματική συζήτηση; Ότι δεν έχουν το θάρρος να πάρουν αυθεντικά μέρος σε έναν διάλογο; Κι όμως, αυτό είναι ουσιώδες για κάθε σκηνική τέχνη.

Nicolas Prestifilippo: Ναι, πιστεύω πως ακόμη και σήμερα βιώνουμε την επιρροή του τρόπου με τον οποίο οικοδομήθηκε το ανθρωποσοφικό κίνημα — με έντονη έμφαση στην αυθεντία. Πολλοί από τους πρώτους ευρυθμιστές ήταν πολύ νέοι και έπρεπε να αναφέρονται σε μια ανώτερη αρχή. Αυτό συνεχίζει να ζει ασυνείδητα στον χώρο της ευρυθμίας. Στις δικές μας «Συνομιλίες», συνήθως βιώνω ότι βρισκόμαστε στο ίδιο επίπεδο. Όμως, πολλοί από τους καλεσμένους προτιμούν απλώς να μοιραστούν την εμπειρία τους, παρά να μπουν σε έναν κριτικό διάλογο. Πρέπει να συναντάμε τον άνθρωπο όπως είναι. Για μένα, όταν ξεκινά μια συζήτηση, είναι σημαντικό να αναγνωρίζουμε ο ένας τον άλλον. Προσπαθούμε να καταλάβουμε τι θέλει ο συνομιλητής μας, πόσο ανοιχτός είναι σε ποια ερωτήματα, ή πού δεν νιώθει άνετα και δεν επιθυμεί να μιλήσει. Προσαρμοζόμαστε σε αυτόν. Είναι σημαντικό να το αισθανόμαστε και να αφοσιωνόμαστε ουσιαστικά στον άνθρωπο που έχουμε καλέσει.