Γράφει ο Van James | Das Goetheanum

Στο πλαίσιο του εορτασμού των 100 χρόνων από τον θάνατο του Rudolf Steiner, το περιοδικό Das Goetheanum εγκαινίασε μια ειδική σειρά κειμένων με τίτλο «Ο Rudolf Steiner ως…» — μια πρωτοβουλία που φωτίζει διαφορετικές όψεις της παρουσίας και του έργου του. Τα άρθρα αυτά είναι άλλοτε δοκίμια, άλλοτε στοχασμοί ή προσωπικές προσεγγίσεις, πάντοτε όμως αναδεικνύουν μια ιδιαίτερη πτυχή της ύπαρξής του. Το Element συμμετέχει σε αυτή την προσπάθεια, παρουσιάζοντας μεταφρασμένα στα ελληνικά τα κείμενα της σειράς, ως έναν τρόπο να συνδεθούμε με το διεθνές αφιέρωμα και να συμβάλουμε στη διάδοση του πνεύματος του έργου του Rudolf Steiner.

---

Οι περισσότεροι γνωρίζουμε τον Rudolf Steiner ως δάσκαλο και πνευματικό ερευνητή. Αλλά πόσοι τον γνωρίζουμε ως άνθρωπο με χιούμορ; Σύμφωνα με αρκετές μαρτυρίες, ο «Herr Doktor» είχε μια θερμή, ζωντανή αίσθηση του χιούμορ.  Πολλές ιστορίες μαρτυρούν ότι αστειευόταν και ότι μπορούσε να γίνει αυθόρμητα κωμικός.
Θυμάμαι, γράφει ο Van James, όταν ήμουν νεαρός δάσκαλος σε σχολείο Waldorf τη δεκαετία του 1980, την εποχή που κυκλοφορούσαν τα γνωστά ανέκδοτα «πόσοι χρειάζονται για να αλλάξουν μια λάμπα». Ένας συνάδελφος ρώτησε: «Πόσοι ανθρωπόσοφοι χρειάζονται για να αλλάξουν μια λάμπα;» Η απάντηση: «Δεν ξέρουμε, γιατί ο Rudolf Steiner δεν έδωσε ποτέ σχετικές ενδείξεις!» Ο ίδιος ο Steiner έλεγε: «Θα δείτε πως, όταν πρόκειται να μιλήσουμε για τα υψηλότερα πνευματικά ζητήματα, συχνά αναφέρομαι σε κάτι που δεν σκοπεύει να μας βγάλει από τη διάθεση της σοβαρότητας, αλλά να διώξει τη συναισθηματική αυτάρεσκη ευαισθησία… η οποία ποτέ δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς χιούμορ».
Μια χαρακτηριστική σκηνή έλαβε χώρα στον λασπωμένο λόφο του Dornach, στο εργοτάξιο του Πρώτου Goetheanum. Ένας φωτογράφος είχε έρθει να απαθανατίσει τον Steiner και την πρόοδο των εργασιών. Την ώρα που εκείνος φορούσε τις μπότες του πηδώντας στο ένα πόδι, γύρισε χαμογελαστός προς τον φακό και φώναξε: «Μη με φωτογραφίσετε τώρα – ούτε αύριο! Όλοι οι ανθρωπόσοφοι θα αρχίσουν να πηδούν στο ένα πόδι!»
Παρότι έπαιρνε απόλυτα σοβαρά την ανθρωποσοφική διδασκαλία του, δεν δυσκολευόταν να μεταφέρει ελαφρότητα σε μια στιγμή που τη χρειαζόταν. Στα γραπτά του επικρατεί συχνά βαθύς τόνος, όμως για παράδειγμα, στις διαλέξεις του προς τους εργάτες στο Goetheanum, εμφανίζονται συχνά ξεσπάσματα χιούμορ μέσα στις απαντήσεις του.
Το χιούμορ, μάλιστα, ήταν θέμα για το οποίο μιλούσε πολύ σοβαρά. Στις διαλέξεις του για το «Γέλιο και το Κλάμα» (GA 59) και στις παιδαγωγικές του ομιλίες, υπογραμμίζει τη ζωτική σημασία του χιούμορ για την ψυχή του ανθρώπου και για την εκπαίδευση του παιδιού. «Το γέλιο», λέει, «σημαίνει ότι το “Εγώ” ανυψώνεται πάνω από το περιβάλλον του· είναι η νίκη του ανώτερου πάνω στο κατώτερο».
Και αλλού προσθέτει το εξής: «Το γέλιο είναι μια λεπτή διαδικασία αναπνοής της ψυχής· είναι μια οργανικά υγιής λειτουργία, όπως η σωστή, αδιατάρακτη πέψη. Γι’ αυτό μπορούμε να πούμε πως το εύθυμο, το χαρούμενο, συνδέεται με τη ζωτική λειτουργία του ανθρώπου».
Ως δάσκαλος, ο συγγραφέας παρατηρεί ότι αυτό επιβεβαιώνεται καθημερινά: οι συγκρούσεις με τους μαθητές λύνονται πολύ πιο ουσιαστικά μέσα από το χιούμορ παρά μέσα από τη σοβαρότητα. Ακόμη και στην ειδική αγωγή, ο Steiner είχε πει στους παιδαγωγούς το εξής: «Πάνω απ’ όλα, τι χρειάζεται για να αναθρέψουμε αυτά τα παιδιά; Όχι βάρος, αλλά χιούμορ — πραγματικό χιούμορ, το χιούμορ της ζωής. Όσο κι αν χρησιμοποιήσετε ευφυή τεχνάσματα, δεν θα μπορέσετε να τα εκπαιδεύσετε αν δεν έχετε το αναγκαίο χιούμορ για τη ζωή.»

Αριστερά: Σκίτσο του Rudolf Steiner, «Ο φιλόσοφος», από μια σελίδα με διάφορα σχέδια. Δημοσιεύθηκε για πρώτη φορά στο Physiognomisches Karikaturen, [Φυσιογνωμικές καρικατούρες], Dornach 1940. (Σχέδια, Καρικατούρες, Κοστούμια, Φυσιογνωμία), GA k 17–22, 25, 48, 49. Δεξιά: Αντίγραφο που έφτιαξε ο συγγραφέας από ένα σκίτσο του Rudolf Steiner: «Δύο μέλη».

Η Marie Steiner διηγείται πως, μετά τα γεύματα, εμφανιζόταν μια άλλη πλευρά του· σχεδίαζε γελοιογραφίες πάνω σε χαρτοπετσέτες ή χαρτάκια: Ο Φιλόσοφος, Ο Διδάσκαλος, Ο Έμπορος, Ο Καλλιτέχνης. Ιδιαίτερα γνωστή είναι η γελοιογραφία του Δύο Μέλη της Ανθρωποσοφικής Εταιρείας, που δείχνει με χιούμορ τις ιδιομορφίες των ανθρώπων που ανέβαιναν τότε στο Dornach. Κάποιοι βλέπουν στη φιγούρα του Φιλοσόφου κάτι σαν ένα νεανικό, ειρωνικό πορτρέτο του ίδιου του Steiner.
Αλλά ίσως η βαθύτερη καλλιτεχνική του έκφραση γύρω από το θέμα του χιούμορ βρίσκεται στο ξυλόγλυπτο πλάσμα του «Πνεύματος του Χιούμορ», που δεσπόζει πάνω από τη μεγάλη σύνθεση του «Αντιπροσώπου της Ανθρωπότητας» στο Goetheanum.

Σχέδιο του δημιουργού του στοιχειώδους όντος (Χιούμορ),
μέρος του αγάλματος του Αντιπροσώπου του Ανθρώπου.

Ένα πνευματικό ον, ελαφρώς γερμένο, κοιτά με μειδίαμα τον κόσμο και τις ανθρώπινες αντιθέσεις κάτω του. Ο ίδιος ο Steiner εξηγούσε: «Αν το παρατηρήσετε, θα διαπιστώσετε ότι η ασυμμετρία του είναι αναγκαία – εκφράζει τη χειρονομία με την οποία το πνεύμα αυτό κοιτάζει με χιούμορ τον βράχο και παρατηρεί το ανθρώπινο δράμα. Αυτό το βλέμμα, αυτό το χαμόγελο, έχει τον λόγο του».
Μέσα στη μεγάλη αυτή ξυλόγλυπτη σύνθεση, το χιούμορ δεν αποτελεί διακόσμηση· είναι κορυφαίο στοιχείο ισορροπίας. Είναι το βλέμμα που παρατηρεί τη ζωή χωρίς να εγκλωβίζεται σ’ αυτήν. «Το γέλιο», έλεγε ο Steiner, «είναι η πνευματική έκφραση της ελευθερίας μας – του αγώνα να μην παγιδευτούμε σε όσα είναι ανάξια για μας, αλλά με ένα χαμόγελο να ανυψωθούμε πάνω από αυτά».
Για μένα, γράφει ο Van James, ήταν συγκινητικό να ανακαλύψω ότι ένας από τους σπουδαιότερους στοχαστές του καιρού μας, εκτός από όλα τα άλλα, υπήρξε και άνθρωπος με χιούμορ.

Αναφορές: GA 59 (Μεταμορφώσεις της Ψυχής II), GA 107, GA 181, GA 317.